Bernard Samson op volgorde

Bernard Samson werkt voor de Britse geheime dienst, maar hij zit al jaren achter een bureau in Londen en dat bevalt hem maar matig. Hij groeide op in Berlijn, spreekt vloeiend Duits en kent de stad beter dan welke collega ook. Toen hij nog veldwerk deed, stak hij grenzen over die zijn chefs alleen van een kaart kennen. Juist die achtergrond maakt hem onmisbaar op het moment dat een waardevolle bron achter het IJzeren Gordijn in de knel raakt.

Die bron heet in de dossiers Brahms Four. Hij levert al bijna twintig jaar materiaal van hoog niveau en hij heeft ooit het leven van Bernard gered. Nu wil hij weg uit de DDR, en hij weigert daarover met iemand anders te praten dan met Bernard. Londen denkt daar anders over, want een agent van dat kaliber geef je niet zomaar op. Bernard krijgt de opdracht naar Oost-Berlijn te reizen, de man te spreken en uit te zoeken waarom hij ineens zo bang is geworden.

Tijdens de voorbereiding stuit hij op iets veel onaangenamers. Er zijn aanwijzingen dat de tegenpartij meeleest in stukken die de dienst nooit hadden mogen verlaten. Iemand binnen de eigen muren geeft informatie door. De kring van mensen die het gedaan kan hebben is klein en pijnlijk vertrouwd: zijn chef Dicky Cruyer, een Amerikaanse collega, het hoofd van het Berlijnse bureau. Hoe dichter Bernard bij een antwoord komt, hoe minder zeker hij weet wie hij nog om een gunst durft te vragen.

Deighton laat Bernard zelf vertellen, en dat is een verteller met een scherpe tong en veel oud zeer. Hij is gepasseerd voor een promotie die hij verdiend vond, hij spot met de Oxford-manieren van zijn meerderen en hij overdrijft graag. De lezer moet zelf wegen wat van zijn oordelen klopt. Om hem heen staan zijn vrouw Fiona, die bij dezelfde dienst werkt en sneller stijgt dan hij, en zijn oudste Berlijnse vriend Werner Volkmann, die geen officiële functie heeft maar wel elke achterdeur kent.

Wat het boek zo goed leesbaar maakt, is de nuchtere manier waarop het spionagewerk wordt getoond. Er wordt eindeloos gewacht, er worden formulieren ingevuld en er wordt geruzied over reiskosten. Een agent binnenhalen is geen heldendaad maar een kwestie van geduld, vleierij en het juiste treinkaartje. Tegelijk hangt boven alles het besef dat een fout aan de verkeerde kant van de Muur niet met een berisping wordt afgedaan.

Berlin Game verscheen in 1983 en opent zowel de negendelige reeks rond Bernard Samson als de trilogie Game, Set and Match. Het boek drijft niet op achtervolgingen maar op gesprekken: kantoorpolitiek, oude vriendschappen, halve waarheden aan een keukentafel. Berlijn is hier een stad van tochtige flats, slecht verlichte kroegen en controleposten waar één verkeerd antwoord jaren kost. Wie de reeks op volgorde wil lezen, begint hier; alles wat in de latere delen gebeurt, komt voort uit de vragen die in dit eerste boek worden gesteld.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,17 ↑ Terug naar de volgorde

Na de zaak uit Berlin Game is de positie van Bernard Samson binnen de dienst wankel geworden. Het onderzoek raakte zijn eigen huishouden, en in Londen wordt hardop gefluisterd of een man die zo dicht bij verraad heeft gestaan nog wel te vertrouwen is. Bernard weet dat hij iets moet leveren. Die kans dient zich aan in de vorm van Erich Stinnes, een majoor van de KGB die vanuit Oost-Berlijn opereert en die misschien, heel misschien, over te halen is om naar het Westen te komen.

Het eerste contact vindt plaats in Mexico, ver van de Berlijnse muren waar beide mannen thuishoren. Stinnes laat zich graag het hof maken zonder ooit ja te zeggen. Hij stelt voorwaarden, hij trekt ze weer in, hij speelt met de tijd die Bernard niet heeft. Rond die trage werving raken mensen betrokken die er niets mee te maken hebben: er wordt iemand ontvoerd, er valt een dode die niet had hoeven vallen, er is een zelfmoord die niemand uitkomt. Bernard reist heen en weer tussen Mexico-Stad, Londen, Parijs en Berlijn, en bij elke landing zijn de regels weer een beetje veranderd.

Het venijn zit in Londen. Dicky Cruyer wil met de eer gaan strijken als het lukt en op veilige afstand staan als het misgaat. Andere collega's houden nauwlettend bij hoeveel Bernard eigenlijk weet en hoeveel hij doorgeeft. Een geslaagde overloper zou zijn naam zuiveren; een mislukking bevestigt precies wat zijn tegenstanders al beweren. Zo wordt een wervingsoperatie tegelijk een proces tegen de man die haar uitvoert.

Deighton schrijft ook dit deel in de ik-vorm, met dezelfde droge spot en dezelfde blinde vlekken. Bernard beschrijft zijn meerderen als klungels en zichzelf als het enige nuchtere hoofd, terwijl de lezer gaandeweg merkt dat hij de touwtjes juist kwijtraakt. Werner Volkmann duikt weer op met contacten die in geen enkel dossier staan, en de Berlijnse onderwereld van koeriers, hotelhouders en kleine smokkelaars blijkt belangrijker dan alles wat op de afdeling wordt bedacht.

Deighton besteedt veel aandacht aan de vraag wat iemand beweegt om over te lopen. Geld speelt een rol, maar ook wrok, verveling en het verlangen om eindelijk eens serieus genomen te worden. Stinnes weet dat precies en gebruikt het. Elke ontmoeting is een onderhandeling waarin beide mannen doen alsof ze de ander een dienst bewijzen, terwijl ze allebei rekenen op wat de ander niet durft te weigeren.

Mexico Set verscheen in 1984 en is het tweede deel van de trilogie Game, Set and Match, tussen Berlin Game en London Match. Het boek staat niet op zichzelf: wie het zonder het eerste deel leest, mist de reden waarom iedereen Bernard met zoveel argwaan bekijkt. Wel is het ritme anders dan in deel één. Waar Berlin Game zich in kille Duitse straten afspeelt, krijgt dit verhaal iets van tropische traagheid, met lange avonden, dure hotels en gesprekken waarin niemand zegt wat hij bedoelt. De spanning komt uit het wachten en uit de vraag wie hier eigenlijk wie aan het werven is.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,74 ↑ Terug naar de volgorde

Een vertrouwelijk memorandum dat maar door een handvol mensen gelezen kon worden, blijkt bij de KGB terecht te zijn gekomen. Voor Bernard Samson betekent dat maar één ding: het opruimen van het vorige lek heeft het probleem niet opgelost. Er zit nog altijd iemand binnen de dienst die voor de andere kant werkt, en deze keer wijzen de sporen naar de top.

De verdenking komt uit bij Bret Rensselaer, de Amerikaanse afdelingschef met wie Bernard al jaren een moeizame verhouding heeft. Op papier past alles. Bret had toegang, Bret had gelegenheid, en Bret heeft genoeg vijanden om het aannemelijk te maken. Maar Bernard heeft te lang in dit vak gezeten om een keurig sluitend dossier te vertrouwen. Hij weet hoe eenvoudig het is om sporen te leggen die naar de verkeerde man lopen, en hij weet ook wie er belang bij zou hebben. Terwijl het onderzoek zich vastbijt, vraagt hij zich af of hij getuige is van ontmaskering of van een zorgvuldig opgezette wraakactie.

Ondertussen loopt de zaak rond Erich Stinnes door en komt Werner Volkmann in ernstige moeilijkheden aan de andere kant van de Muur. Voor Bernard is dat geen dossier maar een vriendschap van dertig jaar. Hij is bereid ver te gaan om Werner terug te krijgen, ook als dat betekent dat hij afspraken maakt die zijn eigen dienst nooit zou goedkeuren. De laatste hoofdstukken spelen zich af in Berlijn, op perrons en in tunnels waar een uitwisseling in seconden kan omslaan.

Rond die twee lijnen tekent Deighton de dagelijkse werkelijkheid van zijn Departement: vergaderingen waarin niemand zegt wat hij denkt, memo's die vooral dienen om de schrijver in te dekken, en promoties die worden verdeeld op de golfbaan. Bernard vertelt het allemaal zelf, bitter en geestig, en zoals altijd moet de lezer een deel van zijn oordelen met een korrel zout nemen. Zijn huwelijk, zijn kinderen en zijn geldzorgen lopen er dwars doorheen; het huiselijke leven is in deze reeks nooit een achtergrond maar altijd een drukmiddel.

Ook hier ligt de nadruk op het geduldige uitpluizen. Wie had toegang tot welk stuk, wie was op welke dag in Berlijn, wie zei wat tegen wie op een receptie: uit zulke kleinigheden moet een beeld ontstaan. Deighton laat zien hoe zo'n onderzoek mensen beschadigt, ook de onschuldigen, omdat een verdenking nooit helemaal wordt ingetrokken en collega's elkaar daarna anders bekijken.

London Match verscheen in 1985 en sluit de trilogie Game, Set and Match af, na Berlin Game en Mexico Set. Het is het deel waarin de rekeningen van de eerste twee boeken worden vereffend en waarin duidelijk wordt hoeveel de gebeurtenissen Bernard persoonlijk hebben gekost. Lezen zonder de voorgaande delen heeft weinig zin, want vrijwel elke ontmoeting draagt de geschiedenis van de eerdere boeken mee. Wie de trilogie uit heeft, kan verder met Spy Hook, waarin Deighton het verhaal enkele jaren later oppakt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 12,99 ↑ Terug naar de volgorde

Een paar jaar na de gebeurtenissen uit de eerste trilogie doet Bernard Samson weer gewoon zijn werk, tot hem een vraag wordt gesteld die hij beter had kunnen negeren. Er blijkt geld te zijn verdwenen: fondsen die bedoeld waren voor operaties in Duitsland en die nergens meer opduiken. Bernard gaat rondvragen, in de veronderstelling dat een boekhoudkundige rommel zich wel laat uitleggen.

Zijn eerste bestemming is Washington, waar zijn oude collega Jim Prettyman werkt, een man die destijds alles van die betalingen wist. Het gesprek levert minder op dan Bernard hoopte en kort daarna loopt Prettyman tegen kogels aan bij wat op een beroving lijkt. Vanaf dat moment wordt elke deur waaraan Bernard klopt een beetje minder gastvrij. Een reis naar Californië levert een ontmoeting op die hij helemaal niet had verwacht, en terug in Europa merkt hij dat mensen hem ontwijken, dat afspraken worden afgezegd en dat oude vrienden opeens heel voorzichtig formuleren.

Wat begon als nieuwsgierigheid wordt een gevaar voor hemzelf. Bernard komt erachter dat zijn vragen ergens hoog in de organisatie alarmbellen laten rinkelen, en dat men liever heeft dat hij zijn mond houdt dan dat hij gelijk krijgt. Wanneer hij zijn bevindingen op tafel wil leggen bij de leiding, blijkt de ontvangst heel anders dan hij zich had voorgesteld. Hij is dan al zover dat teruggaan geen optie meer is, en hij is aangewezen op de weinige mensen die hem nog vertrouwen, onder wie Werner Volkmann in Berlijn en Frank Harrington, het hoofd van het Berlijnse bureau.

Deighton houdt vast aan de ik-vorm en aan de toon die de reeks kenmerkt: droog, spottend, met veel oog voor de kleine vernederingen van een ambtenarenbestaan. Bernard klaagt over zijn salaris, over de manieren van zijn chefs en over zijn eigen gezinsleven, en zoals altijd is zijn oordeel gekleurd. Juist daardoor blijft de lezer twijfelen. Loopt hij een echt complot achterna, of ziet hij patronen die er niet zijn omdat hij te veel te verwerken heeft gehad?

De titel verwijst naar de haak van een vislijn, en dat beeld past. Bernard bijt zich vast in een klein detail en wordt daarna zelf meegetrokken. Deighton bouwt de dreiging langzaam op: eerst een ongemakkelijk gesprek, dan een afspraak die niet doorgaat, dan de ontdekking dat zijn dossier is opgevraagd. Er valt weinig geweld te bekennen, en juist daardoor werkt het onbehagen.

Spy Hook verscheen in 1988 en opent de tweede trilogie, Hook, Line and Sinker, die verdergaat met Spy Line en Spy Sinker. Het boek speelt zich af in Londen, Washington, Californië en Berlijn, en het eindigt nadrukkelijk zonder een nette afronding: dit is het eerste deel van een verhaal dat over drie boeken is verdeeld. Nieuwe lezers kunnen hier in principe instappen, maar veel van de spanning komt voort uit wat er in Game, Set and Match is gebeurd.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,14 ↑ Terug naar de volgorde

Bernard Samson zit ondergedoken in Berlijn, in een groezelig pand in een buurt waar niemand vragen stelt. Zijn eigen dienst zoekt hem, zijn geld is op en hij leeft van de goede wil van Werner Volkmann en een handvol mensen uit de stad die hem al kennen sinds hij een jongen was. Zo begint het middendeel van de tweede trilogie: niet met een opdracht, maar met een man die nergens meer terechtkan.

Dat isolement duurt niet. Er komt een opening om terug te keren, gevolgd door lange ondervragingen waarin Bernard moet uitleggen wat hij dacht te hebben ontdekt. Uit die gesprekken komt onder meer naar voren dat Erich Stinnes zich met drugssmokkel naar Oost-Duitsland bezighoudt. Daarna volgt een opdracht die klinkt als een grap: hij moet naar Wenen om op een postzegelveiling een Russisch paspoort te bemachtigen. Achter die onschuldige boodschap gaat een afspraak schuil die voor Bernard persoonlijk zwaarder weegt dan alle dossiers bij elkaar.

Deighton speelt in dit deel meer dan ooit met wat zijn verteller wél en niet weet. Bernard heeft zich in Spy Hook vastgebeten in een theorie over verdwenen geld en verzwegen operaties, en in Spy Line wordt hij gedwongen die theorie te toetsen aan mensen die hem al jaren zorgvuldig op afstand houden. Wie in deze reeks hem iets vertelt, doet dat zelden uit vriendelijkheid. Het boek voert langs Berlijn, Wenen, Oost-Duitsland, Londen en Amerika, en het decor van de late jaren tachtig is voelbaar: een Oostblok dat begint te kraken, en diensten aan beide kanten die daar nog geen antwoord op hebben.

De kracht van het boek zit in de bijfiguren. Frank Harrington, die Berlijn bestuurt als een landgoed. Werner, die risico's neemt zonder er ooit iets voor terug te vragen. De kleine Berlijnse wereld van hotelhouders, koeriers en oud-agenten, waarin iedereen iedereen nog van vroeger kent. Daartegenover staan de Londense chefs, die Bernard beoordelen op zijn rapportages en op de manier waarop hij zijn das knoopt.

Het contrast tussen de twee werelden van Bernard is in dit deel scherper dan ooit. In Berlijn slaapt hij in een kamer zonder verwarming en is hij afhankelijk van vrienden; in Londen en Wenen beweegt hij zich tussen mensen met dure pakken en goede wijn, die zijn situatie bespreken alsof het een personeelskwestie is. Deighton gebruikt dat verschil om te laten zien wie er werkelijk risico loopt.

Spy Line verscheen in 1989 en staat tussen Spy Hook en Spy Sinker. Het is geen boek om los te lezen: de eerste bladzijden gaan ervan uit dat je weet waarom Bernard op de vlucht is, en de laatste laten bewust vragen open die pas in het volgende deel een antwoord krijgen. Voor wie de reeks vanaf Berlin Game volgt, is dit een van de meest geladen delen, omdat het privéleven van de hoofdpersoon en zijn werk hier definitief niet meer te scheiden zijn.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 6,83 ↑ Terug naar de volgorde

Spy Sinker doet iets wat in een spionagereeks zelden voorkomt: het vertelt het verhaal van de vorige vijf boeken opnieuw, maar dan van buitenaf. Len Deighton laat hier de ik-vorm los. In plaats van Bernard Samson die zijn eigen versie geeft, volgt de lezer een verteller in de derde persoon die meekijkt met collega's, met de vrouw van Bernard, met zijn vriendin en met mensen die in de eerdere delen slechts een naam waren.

Het boek loopt van 1977 tot 1987 en zet de gebeurtenissen op een rij die Bernard nooit heeft kunnen zien. Vergaderingen waar hij niet bij was, beslissingen die over zijn hoofd heen werden genomen, afwegingen van chefs die hij afdeed als klungels. Daarmee wordt zichtbaar hoeveel van wat hem overkwam bewust is gestuurd, en hoeveel moeite men zich heeft getroost om hem in het ongewisse te laten. Wie de eerdere boeken heeft gelezen, herkent scènes en gesprekken en ziet ze ineens in een ander licht staan.

Dat maakt Spy Sinker tot een vreemde eend in de reeks. Er is minder achtervolging en minder straatwerk dan in Berlin Game of Spy Line; de spanning komt uit het besef dat de lezer al die tijd met één stel ogen heeft meegekeken. Het boek beantwoordt vragen die sinds het eerste deel open stonden, en het legt uit waarom bepaalde mensen zich gedroegen zoals ze zich gedroegen. Tegelijk is het daardoor het meest afhankelijke deel van de hele reeks: los gelezen valt er weinig van te maken.

De ontvangst was destijds verdeeld. Sommige critici waardeerden de durf om een geslaagde formule opzij te zetten en het verhaal van de andere kant te vertellen; anderen misten juist de stem van Bernard, met zijn wrok en zijn grappen, en vonden het resultaat te afstandelijk. Dat verschil van mening zegt iets over wat lezers in deze reeks zoeken. Voor wie het om de puzzel gaat, is dit het sleuteldeel. Voor wie het vooral om het gezelschap van de verteller gaat, is het een gewenningskwestie.

Opvallend is hoeveel ruimte de vrouwen in dit deel krijgen. In de eerdere boeken worden zij vooral gezien door de ogen van een man die zichzelf tekortgedaan voelt; hier krijgen ze hun eigen afwegingen, hun eigen angsten en hun eigen werk. Datzelfde geldt voor chefs die Bernard altijd wegzette als ijdele amateurs. Zonder hun optreden goed te praten, laat Deighton zien met welke overwegingen zij zaten.

Spy Sinker verscheen in 1990 en sluit de trilogie Hook, Line and Sinker af, na Spy Hook en Spy Line. Het vormt ook het scharnierpunt naar de laatste trilogie, Faith, Hope and Charity, want de kennis die hier op tafel komt bepaalt hoe de lezer de volgende drie boeken leest. De volgorde is dus van belang: pas na de eerste vijf delen komt dit boek volledig tot zijn recht.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,61 ↑ Terug naar de volgorde

Het is 1987 en de Sovjetgreep op Oost-Europa begint te verslappen. In Londen betekent dat vooral onrust: niemand weet of dit een kans is of een valstrik, en iedereen wil achteraf aan de goede kant van het rapport staan. Bernard Samson keert na een lange periode van herstel in Californië terug naar het hoofdkantoor, waar zijn bureau nog staat maar zijn plaats in de hiërarchie opnieuw moet worden bevochten.

Al snel is er een opdracht. In Oost-Duitsland zou een overloper van de KGB klaarstaan, een man die onder de naam Verdi opereert en die materiaal zegt te hebben dat de moeite waard is. De ontmoeting verloopt anders dan gepland. Wat Bernard aantreft maakt meteen duidelijk dat iemand meer wist dan hij, en dat de afspraak vooral was bedoeld om hem ergens te laten zijn. Vanaf dat moment loopt het boek op twee sporen: uitzoeken wie Verdi werkelijk is en wat hij te bieden had, en uitzoeken wie er binnen de eigen organisatie belang bij had dat het misging.

Bij dat eerste heeft Bernard weinig aan zijn collega's en des te meer aan Werner Volkmann, die in Berlijn zijn eigen netwerk heeft en die nooit precies vertelt hoe hij aan zijn informatie komt. Bij het tweede loopt hij aan tegen de kantoorpolitiek die deze reeks kenmerkt: chefs die hun eigen positie beschermen, onderzoeken die vooral traag moeten verlopen en collega's die vriendelijk knikken en niets zeggen. Daar overheen ligt een privékwestie die hem niet loslaat, een sterfgeval in de familie waarover de officiële lezing hem nooit heeft overtuigd.

Deighton pakt in dit deel de vertrouwde ik-vorm weer op, na het experiment van Spy Sinker. Bernard is ouder geworden, en dat merk je aan zijn toon: nog altijd geestig en bijtend, maar met minder illusies over zijn werkgever en over zichzelf. Het Berlijn van 1987 is een stad waar iedereen voelt dat er iets staat te gebeuren zonder te weten wat, en Deighton vangt die stemming in kleine details: geruchten aan de bar, koeriers die duurder worden, grensbeambten die net iets nerveuzer zijn dan vroeger.

Nieuw in deze trilogie is het gevoel dat de tijd begint te dringen. Aan beide zijden van de Muur beseffen de diensten dat het spel waaraan zij hun bestaan ontlenen niet eeuwig duurt. Dat maakt sommigen roekeloos en anderen voorzichtig, en het verklaart waarom een overloper als Verdi opeens zoveel waard is. Deighton schrijft daarover zonder grote woorden, vooral via gesprekken tussen mensen die elkaar al te lang kennen.

Faith verscheen in 1994 en opent de derde en laatste trilogie rond Bernard Samson, gevolgd door Hope en Charity. Het boek gaat ervan uit dat de lezer de eerste zes delen kent; verwijzingen naar oude operaties en oude ruzies worden nauwelijks uitgelegd. De titels van deze trilogie verwijzen naar geloof, hoop en liefde, en dat is geen toeval: het gaat in deze drie boeken minstens zozeer over wat mensen elkaar schuldig zijn als over spionage.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,07 ↑ Terug naar de volgorde

Een gewonde koerier brengt Bernard Samson op het spoor van George Kosinski, de zwager die zijn geld in Zwitserland beheert en die het contact met de familie zorgvuldig beperkt hield. George is verdwenen, kort nadat hij via de Stasi iets toegestuurd kreeg dat hem persoonlijk diep raakte. Voor de dienst is dat hooguit een randgeval; voor Bernard is het een familiezaak die hij niet kan laten liggen.

Het spoor loopt naar Polen. Samen met Dicky Cruyer reist Bernard af naar een land in de laatste jaren van het communisme, met lege winkels, gebrekkig verwarmde hotels en een plaatselijke veiligheidsdienst die geen enkele reden ziet om Britse bezoekers te helpen. Dicky, die vooral op comfort en op zijn eigen carrière is gesteld, blijkt in het veld nog minder bruikbaar dan op kantoor. Ter plaatse krijgen ze te horen dat George is omgebracht door overgelopen Russen, maar de details kloppen niet en Bernard gelooft er weinig van. Wat hij wel merkt, is dat Georges broer Stefan meer weet dan hij zegt en dat de familie Kosinski in Polen over verbindingen beschikt die zich niet laten verklaren door handel alleen.

Ondertussen verandert er iets in zijn werk. In Londen zijn Bret Rensselaer en Gloria bezig met bezuinigingen die hele afdelingen raken, en Bernard krijgt eindelijk uitzicht op een vaste aanstelling in Berlijn onder Frank Harrington. Dat is de post die hij altijd heeft gewild, maar hij krijgt hem op een moment waarop het netwerk in Oost-Duitsland zwaar beschadigd is en hij dus vooral scherven mag oprapen.

Deighton laat Bernard opnieuw zelf vertellen, met dezelfde spot over chefs, onkostennota's en mensen die hun Duits uit een boekje hebben. Het boek voert langs Londen, Zürich, Polen, Oost-Duitsland en Berlijn, en het eindigt met kerstdagen in Londen en een uitstap naar het Caribisch gebied, een contrast dat Deighton bewust uitbuit. De spanning komt minder uit actie dan uit de vraag wie wie gebruikt: elke hulpvaardige gesprekspartner blijkt een eigen agenda te hebben.

De titel Hope slaat op meer dan een gemoedstoestand. Bernard hoopt op duidelijkheid over zijn familie, op een vaste plek in Berlijn en op een leven waarin werk en thuis niet voortdurend botsen. Deighton laat zien hoe zulke verwachtingen worden gebruikt door mensen die precies weten wat iemand graag wil horen, en hoe moeilijk het is om nuchter te blijven zodra het over je eigen naasten gaat.

Hope verscheen in 1995 en is het middendeel van de laatste trilogie, tussen Faith en Charity. Het is het meest oostelijke boek van de reeks, met een Polen dat Deighton schetst als een land waar iedereen improviseert en niemand iets op papier wil zetten. Voor nieuwe lezers is het geen instappunt: personages, oude ruzies en familieverhoudingen worden als bekend verondersteld. Wie de eerdere delen wel kent, ziet hier hoe de reeks zich langzaam verplaatst van staatsgeheimen naar geheimen binnen één familie.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 6,80 ↑ Terug naar de volgorde

Het laatste deel van de reeks vindt Bernard Samson terug in Berlijn, in de stad waar hij opgroeide en waar hij eindelijk de post heeft die hij jarenlang najoeg. Veel plezier beleeft hij er niet aan. Zijn gezin zit in Engeland, hij ziet zijn kinderen te weinig, en het werk bestaat voor een groot deel uit het beperken van schade die anderen hebben aangericht.

Wat hem echt bezighoudt is een oude zaak: een sterfgeval in de familie waarvan de officiële lezing hem nooit heeft overtuigd en waarover iedereen die het zou moeten weten opvallend weinig zegt. Bernard blijft doorvragen, ook als duidelijk wordt dat hij daarmee mensen raakt die het beter niet opgehelderd zien. Zijn zoektocht brengt hem naar Polen, waar hij in handen valt van de plaatselijke veiligheidsdienst en waar hem zwaar wordt toegezet. Terug in het Westen loopt er intussen een intern onderzoek waarin Bret Rensselaer vragen stelt die niet alleen over het verleden gaan.

Om Bernard heen staat de vertrouwde bezetting van negen boeken. Frank Harrington, die Berlijn bestuurt met de kalmte van een man die alles al eens heeft meegemaakt. Silas Gaunt, de oude hand op het platteland bij wie de echte beslissingen vaak vandaan komen. Gloria, Fiona, Jim Prettyman, George Kosinski: mensen met wie Bernard een geschiedenis heeft die zich niet meer laat opschonen. Deighton gebruikt dit slotdeel om losse draden uit de hele reeks bij elkaar te brengen, van de eerste trilogie tot de laatste.

De toon is die van de andere delen, maar er zit meer vermoeidheid in. Bernard vertelt nog steeds bijtend en geestig over vergaderingen, declaraties en de manieren van zijn meerderen, maar de vraag die onder alles ligt is niet langer wie er voor de andere kant werkt. Het gaat hier om de prijs die zijn werk van hem en van zijn naasten heeft geëist, en om de vraag of daar nog iets van te herstellen valt. Het decor is opnieuw Berlijn, met uitstappen naar Polen en Londen, in de jaren waarin het hele Oostblok op instorten staat.

De titel verwijst naar naastenliefde, en dat is niet ironisch bedoeld. In dit slotdeel gaat het over wat mensen bereid zijn te vergeven en over wat zij bereid waren te offeren, ook namens anderen die daar nooit om zijn gevraagd. Deighton legt daarbij de nadruk op de oudere generatie: de mannen die de dienst na de oorlog opbouwden en die gewend raakten aan beslissingen waarvan de rekening elders terechtkwam.

Charity verscheen in 1996 en was de laatste roman die Len Deighton bij leven publiceerde. Het sluit de trilogie Faith, Hope and Charity af en daarmee de negendelige reeks rond Bernard Samson. Het boek is uitdrukkelijk bedoeld als slotstuk: wie hier begint, mist vrijwel alles wat de scènes hun lading geeft. Voor wie vanaf Berlin Game heeft meegelezen, is het de afrekening waar drie trilogieën naartoe hebben gewerkt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,00 ↑ Terug naar de volgorde

Winter is geen gewone aflevering in de reeks rond Bernard Samson, maar een voorgeschiedenis. De roman volgt de Duitse familie Winter van 1899 tot 1945 en verklaart waar een deel van de personages en verhoudingen uit de spionageboeken vandaan komt. Bernard zelf komt er niet in voor; zijn vader Brian Samson wel, als jonge Britse inlichtingenman die de nazi's verafschuwde en die voor en tijdens de oorlog in Duitsland werkte.

In het middelpunt staan Harald Winter, een welvarende zakenman met een groot huis, een moeizaam huwelijk en een langdurige verhouding, en zijn twee zoons Peter en Paul. De broers groeien op in hetzelfde gezin en kiezen totaal verschillende wegen. De een wordt jurist in dienst van het nieuwe regime en helpt misdaden een wettelijk jasje aan te trekken; de ander verlaat het land, keert terug met de Amerikanen en werkt mee aan de vervolging van oorlogsmisdadigers. Deighton vertelt het verhaal als een terugblik vanuit de processen van Neurenberg en houdt lange tijd verborgen welke broer welke kant is opgegaan.

Daartussen ligt bijna een halve eeuw Duitse geschiedenis, verteld vanuit één familie: het zelfvertrouwen van het keizerrijk, de loopgraven en de nederlaag van de Eerste Wereldoorlog, de armoede en de straatgevechten van de jaren twintig, de inflatie die spaargeld waardeloos maakte, en de opkomst van een partij die eerst belachelijk leek en daarna onontkoombaar werd. Deighton laat zien hoe fatsoenlijke mensen stap voor stap meegaan, uit angst, uit eerzucht of simpelweg omdat het op dat moment het handigst leek. Critici prezen het boek juist daarom: het maakt de aantrekkingskracht van het nationaalsocialisme invoelbaar zonder haar te vergoelijken.

Wie de spionageromans kent, herkent onderweg namen en verbanden die in Berlin Game en de latere delen terloops worden genoemd. Het huis, de bezittingen en de familiegeschiedenis van de Winters spelen daar een rol in, en de Berlijnse wereld waarin Bernard later werkt krijgt hier haar fundament. Toch is Winter ook los te lezen. Het is eerder een familieroman dan een spionageverhaal, met een breed decor, veel personages en een verteltrant die dichter bij de historische roman staat dan bij het kille vakwerk van de Samson-boeken.

Het boek is ook een portret van een stad. Berlijn verandert in deze bladzijden van een zelfverzekerde hoofdstad in een puinhoop, en Deighton volgt die weg via feestjes, ziekenhuizen, rechtszalen en woonkamers. Zijn onderzoek naar de luchtvaart, de industrie en het dagelijks leven in die jaren is merkbaar, maar hij verdrinkt het verhaal er niet in: de geschiedenis blijft ondergeschikt aan wat er binnen één familie gebeurt.

Winter verscheen in 1987, tussen de eerste en de tweede trilogie in. Over de plaats in de leesvolgorde verschillen de meningen. Chronologisch gaat het boek aan alles vooraf, maar veel lezers bewaren het tot na de eerste drie delen, omdat de verwijzingen dan pas iets betekenen. In elke volgorde geldt dat het de reeks een historische bodem geeft: de Koude Oorlog van Bernard Samson komt hier voort uit een oorlog die zijn ouders hebben uitgevochten.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,99 ↑ Terug naar de volgorde