Outline-trilogie op volgorde

Een Engelse schrijfster reist in de hitte van de zomer naar Athene om er een schrijfcursus te geven. Over haarzelf komen we in Outline maar weinig te weten: haar naam, haar achtergrond en haar innerlijk leven blijven grotendeels op de achtergrond. In plaats daarvan wordt zij het klankbord voor de verhalen van iedereen die ze onderweg tegenkomt, van de man naast haar in het vliegtuig tot de mensen die ze in Athene ontmoet.

Die reis begint al met een ontmoeting die de toon zet: haar buurman in het vliegtuig, een oudere Griekse man die inmiddels twee huwelijken achter de rug heeft, vertelt haar honderduit over zijn mislukte relaties, zijn liefde voor snelle boten en de manier waarop hij zijn leven heeft ingericht na zijn scheidingen. Het is het eerste in een lange reeks gesprekken die de schrijfster in de loop van het boek voert: met een Ierse collega van de schrijfschool, met haar studenten, met vrienden en kennissen in de stad. Ieder van hen grijpt de gelegenheid aan om honderduit te vertellen over hun huwelijken, ambities, teleurstellingen en verlangens.

Wat Outline bijzonder maakt, is niet wát er verteld wordt, maar hoe die verhalen zich tot elkaar en tot de hoofdpersoon verhouden. Naarmate meer mensen hun levensverhaal met haar delen, wordt de schrijfster zelf steeds elliptischer: ze stuurt de gesprekken, luistert, en laat zich verder amper zien. Uit die opeenstapeling van andermans ervaringen ontstaat gaandeweg een patroon rond terugkerende thema's als verlies, familie, de moeilijkheid van intimiteit en het raadsel van creativiteit zelf. In de verstikkende hitte en herrie van Athene groeit zo een complex weefsel van menselijke stemmen, waarin de afwezige contouren van de schrijfster net zo veel zeggen als de woorden van de mensen om haar heen.

Rachel Cusk brak met Outline radicaal met de meer traditionele romanvorm van haar eerdere werk. In plaats van een lineair verhaal met een duidelijk uitgewerkte hoofdpersoon koos ze voor een structuur van gesprekken en getuigenissen, waarmee ze onderzoekt wat er gebeurt als een verteller zichzelf grotendeels wegcijfert. Het boek werd alom geprezen om deze aanpak en genomineerd voor onder meer de Folio Prize, de Goldsmiths Prize en de Baileys Prize, en gold bij verschijning in 2014 als een van de meest originele Engelstalige romans van dat jaar. Voor lezers die de trilogie in volgorde volgen, legt Outline de vorm en de vraagstelling neer waarop de twee volgende delen verder bouwen: wat overblijft van een persoon wanneer die zich vooral definieert via de verhalen van anderen.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 12,99 ↑ Terug naar de volgorde

Na het uiteenvallen van haar gezin verhuist de schrijfster - dezelfde waarnemer die in Outline naar Athene reisde - met haar twee jonge zoons naar Londen. Die verhuizing is geen nieuw begin in de klassieke zin, maar eerder de start van een lange reeks omwentelingen: persoonlijk, moreel, artistiek en praktisch. Terwijl ze probeert een nieuw bestaan op te bouwen voor zichzelf en haar kinderen, wordt ze in de stad voortdurend geconfronteerd met kanten van het leven die ze tot dan toe had weten te vermijden.

Net als in het eerste deel van de trilogie vertelt Transit vooral via de mensen die de hoofdpersoon tegenkomt: een aannemer die haar bouwvallige nieuwe huis komt bekijken, een oude vriend uit vroeger tijden, haar kapper, buren in het pand waar ze is gaan wonen. Elk van hen brengt, net als in Outline, een eigen verhaal mee over liefde, verlies, ambitie of teleurstelling, en elk van die verhalen werpt een ander licht op de vragen waarmee de hoofdpersoon zelf worstelt: hoe ga je om met kwetsbaarheid en macht in een leven dat volledig is omgegooid, en hoe geef je vorm aan iets nieuws zonder de littekens van wat eraan voorafging te ontkennen.

Waar Outline zich vooral concentreerde op het luisteren, verschuift Transit de aandacht geleidelijk naar de vraag wat er nodig is om weer greep te krijgen op het eigen bestaan. De verbouwing van het gammele huis waarin de hoofdpersoon is getrokken, functioneert daarbij als een tastbaar beeld voor het herstelproces dat ze zelf doormaakt: onder de oppervlakte van alledaagse beslommeringen - een lekkende leiding, een lastige buurman beneden, de zorg voor haar kinderen - speelt zich een fundamentelere strijd af om weer te geloven in de mogelijkheid van een toekomst.

Rachel Cusk verdiept in dit tweede deel de thema's die ze in Outline aansneed, en onderzoekt met dezelfde ingehouden, precieze stijl wat verandering betekent wanneer die niet gekozen maar opgelegd is. Transit werd bij verschijning in 2016 geprezen als een even indringende als besnoeide roman, waarin grote emoties nooit worden uitgesponnen maar juist voelbaar worden gemaakt door wat er wordt weggelaten. Voor lezers van de trilogie vormt dit deel de brug tussen het waarnemende, bijna onzichtbare perspectief van Outline en de meer uitgesproken stem die in het afsluitende deel naar voren komt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 21,99 ↑ Terug naar de volgorde

In het afsluitende deel van de trilogie zit de schrijfster - inmiddels bekend als Faye - opnieuw in een vliegtuig, op weg naar een Europees literatuurfestival om haar zojuist verschenen boek te promoten. Haar buurman op de vlucht grijpt de gelegenheid aan om, net als de Griekse medereiziger in Outline, zijn hele levensverhaal met haar te delen: zijn werk, zijn huwelijk en een bijzonder pijnlijke nacht waarin hij de hond van het gezin moest begraven. Het is een openingsscène die de vertrouwde vorm van de trilogie meteen weer oproept.

Eenmaal op haar bestemming voert Faye een reeks gesprekken met uitgevers, interviewers, collega-schrijvers en andere mensen uit de literaire wereld die ze onderweg tegenkomt. Ieder van hen deelt zijn of haar eigen kijk op onderwerpen als familie, liefde, politiek, kunst en de vraag wat rechtvaardig is en wat niet. Net als in de voorgaande twee delen fungeert Faye vooral als klankbord: ze luistert meer dan ze spreekt, en juist door die terughoudendheid onthullen de mensen om haar heen laag na laag van hun diepste onzekerheden en overtuigingen.

Wat Kudos onderscheidt van Outline en Transit, is de nadrukkelijke spanning tussen wie de gesprekspartners beweren te zijn en wie ze werkelijk blijken te zijn. Interviewers die zich progressief en scherpzinnig presenteren, blijken achter de schermen heel andere motieven te hebben; collega-auteurs die succes uitstralen, worstelen in werkelijkheid met twijfel en jaloezie. Naarmate het verhaal vordert, wordt die kloof tussen schijn en werkelijkheid steeds explicieter een onderwerp op zich, alsof de roman zelf de vraag stelt hoezeer erkenning - de 'kudos' uit de titel - iets zegt over wie iemand werkelijk is.

Met Kudos rondt Rachel Cusk in 2018 een trilogie af die geldt als een van de meest oorspronkelijke prestaties in de hedendaagse Engelstalige literatuur: drie romans die nauwelijks een traditionele plot kennen, maar die via een opeenstapeling van andermans stemmen een scherp beeld schetsen van een vrouw die zichzelf voortdurend herdefinieert. Voor lezers die de reeks in volgorde hebben gevolgd, sluit dit laatste deel de cirkel die met de vliegtuigscène in Outline begon, en laat het zien hoezeer Faye - en daarmee misschien ieder van ons - gevormd wordt door de verhalen die anderen aan haar toevertrouwen.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 21,99 ↑ Terug naar de volgorde