Rama op volgorde

In 2077 slaat een asteroïde in op Noord-Italië en veegt in enkele seconden hele steden weg. De schok zit diep: de mensheid bouwt daarna Spaceguard, een waarschuwingssysteem dat de hemel afspeurt naar alles wat gevaarlijk dichtbij komt. Ruim vijftig jaar later, in 2131, registreert dat systeem een nieuw object dat het zonnestelsel binnenkomt. Het krijgt eerst een nummer en daarna de naam Rama, naar een figuur uit de Hindoeïstische verhalen. Al snel blijkt dat er iets bijzonders aan de hand is: het object is te regelmatig, te glad en te precies om door de natuur gemaakt te zijn.

Rama is een cilinder van ongeveer vijftig kilometer lang en twintig kilometer in doorsnede, die met grote snelheid op de zon afvliegt. Het ruimteschip Endeavour, onder bevel van commandant Bill Norton, is het enige vaartuig dat er op tijd bij kan zijn. De bemanning krijgt een korte periode om binnen te gaan kijken, want de baan van Rama laat weinig ruimte voor uitstel. Wat ze aantreffen is geen machinekamer maar een landschap: een holle wereld waarvan de binnenkant naar boven krult, met een bevroren zee, verlaten steden en lichtlijnen die opeens aangaan.

Clarke vertelt dit als een verkenningsverhaal. De spanning komt niet van vijanden of gevechten, maar van de vraag wat elk voorwerp betekent, hoe je je beweegt in een ruimte waar de zwaartekracht anders werkt en wat er gebeurt wanneer de zon Rama opwarmt. Norton moet steeds opnieuw kiezen tussen nieuwsgierigheid en de veiligheid van zijn mensen. Om hem heen werkt een kleine, doelmatige bemanning, onder wie scheepsarts Laura Ernst en de jonge Jimmy Pak, die met een trapvliegtuigje probeert te bereiken wat te voet onbereikbaar is. Intussen buigt een politiek comité op aarde zich over de vraag of dit bezoek een kans of een dreiging is; niet iedereen wil afwachten.

Het boek uit 1973 geldt als een van de bekendste werken van Arthur C. Clarke en won destijds zowel de Hugo als de Nebula Award. De aantrekkingskracht zit in de rust waarmee het verteld wordt: de techniek klopt, de afstanden zijn echt, en de vreemdheid van Rama wordt niet uitgelegd maar getoond. Dat het menselijk gezelschap daarbij vrij zakelijk wordt neergezet, hoort bij de opzet; de hoofdrol is voor het bouwwerk zelf en voor de stille vraag wie het gemaakt heeft en waarom het door ons zonnestelsel reist.

Rendezvous with Rama is het openingsdeel van een reeks van vier. De drie vervolgen schreef Clarke samen met Gentry Lee, die veel meer nadruk legt op de personages. Dit eerste boek kun je los lezen en het eindigt op een manier die uitnodigt tot doordenken zonder dat je verplicht bent verder te gaan. Wie zich thuis voelt bij ingenieurs die een onbekend object stap voor stap in kaart brengen, en bij verhalen waarin de grootste vondsten juist vragen oproepen, vindt hier het schoolvoorbeeld van dat soort sciencefiction.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 14,95 ↑ Terug naar de volgorde

Zeventig jaar na het eerste bezoek nadert opnieuw een cilindervormig vaartuig het zonnestelsel. Ditmaal is de mensheid voorbereid, althans op papier. Er is tijd om een expeditie samen te stellen, er is politiek gekonkel over wie er mee mag, en er zijn media die de missie op de voet volgen. Het ruimteschip Newton brengt twaalf bemanningsleden naar het object dat bekend komt te staan als Rama II, met de opdracht te onderzoeken wat de vorige keer onbeantwoord bleef.

De twaalf vormen een internationaal gezelschap met uiteenlopende belangen. Nicole des Jardins, arts en levensbehoudsofficier van Frans-Afrikaanse afkomst, bewaakt de gezondheid van de bemanning en merkt als eerste dat er meer speelt dan techniek. De Britse ingenieur Richard Wakefield bouwt kleine robots en zoekt houvast in wiskunde en in Shakespeare. De Italiaanse journaliste Francesca Sabatini is meegestuurd om verslag te doen, maar heeft een eigen agenda. Verder reizen mee de Amerikaanse wetenschappelijk leider David Brown, de Japanse Rama-kenner Shigeru Takagishi, generaal Michael O'Toole en de Russische commandant Valeriy Borzov. Nog voordat het werk goed en wel begint, zorgen onderlinge spanningen, oude geheimen en een ongeluk ervoor dat de missie een andere wending krijgt dan gepland.

Binnenin blijkt Rama II op het eerste gezicht sterk op zijn voorganger te lijken: dezelfde afmetingen, dezelfde ronde zee, dezelfde stille steden. Maar er zijn verschillen, en de biots, de biologische machines die het schip onderhouden, gedragen zich anders dan de rapporten beschrijven. Hoe langer de bemanning binnenblijft, hoe duidelijker wordt dat het vaartuig reageert op wat er gebeurt. Ondertussen loopt de tijd: de baan van Rama II bepaalt wanneer de onderzoekers uiterlijk terug moeten zijn, en op aarde wordt met andere maatstaven over hun lot beslist.

Clarke schreef dit vervolg uit 1989 samen met Gentry Lee, en de verandering in aanpak is meteen merkbaar. Waar het eerste boek vooral over het bouwwerk ging, gaat dit deel over mensen: hun ambities, hun jaloezie, hun geloof en hun angst. Er is ruimte voor achtergronden, voor herinneringen aan het leven op aarde en voor de vraag hoe je je gedraagt wanneer niemand meekijkt. Lezers die het strakke, koele karakter van deel één waardeerden, moeten hier iets anders verwachten; wie graag meeleeft met personages krijgt juist meer te pakken.

Rama II is het middenstuk van een verhaal dat in de volgende twee delen wordt uitgewerkt en eindigt met een situatie die om een vervolg vraagt. Je kunt het zonder het eerste boek lezen, want de belangrijkste gegevens over Rama worden herhaald, maar de spanning is groter wanneer je weet hoe weinig de eerste expeditie heeft kunnen ontdekken. Het boek combineert de vertrouwde verkenningsscènes met een verhaal over vertrouwen en verraad binnen een kleine groep die volledig op elkaar is aangewezen.

Het boek geeft ook meer zicht op de aarde van die tijd: een wereld die na een zware economische ineenstorting nog aan het opkrabbelen is en waarin een prestigemissie als deze evengoed een politiek werktuig is.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 8,00 ↑ Terug naar de volgorde

Het derde Rama-boek begint kort na de gebeurtenissen van het vorige deel, met een handjevol mensen aan boord van de reusachtige cilinder die zich steeds verder van het zonnestelsel verwijdert. Ze weten niet waar ze heen gaan en ze hebben geen manier om de koers te veranderen. Wat volgt is een reis van twaalf jaar, waarin een klein gezin ontstaat: kinderen worden geboren, opgevoed en grootgebracht in een kunstmatige wereld die door onbekende handen wordt onderhouden. Nicole des Jardins houdt een dagboek bij, en via die aantekeningen krijgt de lezer het dagelijks leven binnen Rama te zien.

De bestemming blijkt een knooppunt te zijn: een enorme installatie bij de ster Sirius, gebouwd door de intelligenties achter de Rama-schepen. Daar wordt duidelijk dat de reizigers niet zomaar passagiers zijn maar deel uitmaken van een groter onderzoek, en er wordt hun een opdracht meegegeven. Het schip keert terug naar het zonnestelsel om tweeduizend mensen op te halen. Op aarde wordt die oproep gepresenteerd als de kans om een kolonie op Mars te stichten, en de vrijwilligers die zich melden hebben elk hun eigen redenen om te vertrekken.

Daarmee verandert het boek van karakter. Waar het eerste deel van deze roman intiem en huiselijk is, wordt het tweede deel een verhaal over samenleven op grote schaal. De nieuwe kolonisten bouwen binnen de cilinder een stad, en binnen enkele jaren ontstaan daar bestuur, verkiezingen, media, politie en gevangenissen. Niet alle vrijwilligers zijn met goede bedoelingen aan boord gekomen, en het bestuur dat opkomt gaat steeds harder om met tegenspraak. Rama blijkt bovendien niet alleen mensen te vervoeren: er leeft nog een andere soort aan boord, en de manier waarop de kolonie daarmee omgaat legt pijnlijk bloot waartoe mensen in staat zijn wanneer angst de toon zet.

Clarke en Gentry Lee schreven dit deel in 1991 en gebruiken het buitenaardse schip als spiegel. De grote vraag is niet langer hoe de techniek werkt, maar of een samenleving die van de grond af wordt opgebouwd betere keuzes maakt dan de oude. De onbekende bouwers van Rama kijken intussen mee en trekken hun conclusies, wat aan het geheel een onbehaaglijke ondertoon geeft: de mensheid wordt geobserveerd en beoordeeld.

The Garden of Rama is het derde deel van vier en loopt zonder onderbreking over in het slotdeel. Het is daardoor het minst geschikt om los te lezen; de personages en hun onderlinge verhoudingen komen rechtstreeks uit Rama II. Wie de reeks volgt om Nicole, Richard en de hunnen, vindt hier het boek waarin zij het meest centraal staan. Wie vooral kwam voor de raadsels van het vaartuig zelf, krijgt geduld gevraagd: de antwoorden worden bewaard, maar de aanwijzingen stapelen zich op.

De schrijvers nemen daarbij de tijd voor het huiselijke: lessen, feestdagen, ruzies en verjaardagen in een wereld zonder hemel, beschreven met een nuchterheid die het geheel geloofwaardig houdt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 9,50 ↑ Terug naar de volgorde

Het slotdeel van de reeks pakt de draad op waar The Garden of Rama die liet vallen. De menselijke kolonie binnen de Rama-cilinder is uit haar voegen gegroeid en wordt geregeerd op een manier die weinig ruimte laat voor afwijkende meningen. Nicole Wakefield zit gevangen, haar familie is verspreid geraakt, en de verhouding tussen de mensen en de andere bewoners van het schip is tot een breekpunt gekomen. Wie wil overleven, moet kiezen tussen onderwerping en vlucht.

Die vlucht voert dieper het vaartuig in, naar gebieden waar mensen niet horen te komen. Daar leven de octospiders, wezens met acht ledematen die in kleuren communiceren en die door een oudere beschaving zijn opgeleid tot buitengewone biologen. Ze beschikken over kennis die de menselijke geneeskunde ver achter zich laat, maar hun samenleving is streng en voor buitenstaanders moeilijk te doorgronden. Ook de myrmicaten komen in beeld, een soort die zich in verschillende gedaanten ontwikkelt en die op eigen wijze contact zoekt met de menselijke geest. Voor de familie Wakefield betekent dat leven tussen twee werelden, met de voortdurende vraag wie er te vertrouwen is.

Ondertussen grijpt de intelligentie die Rama bestuurt zelf in. Het schip is geen slagveld en zal dat ook niet worden; de bewoners worden gescheiden naar de mate waarin ze met vreemden kunnen samenleven. De reis gaat verder naar een gigantisch bouwwerk in de vorm van een tetraëder, ergens bij de ster Tau Ceti, waar beschavingen uit het hele heelal worden bestudeerd. Pas daar komen de vragen aan bod die sinds het eerste boek boven de reeks hangen: wie heeft deze schepen gebouwd, wat wordt er met de verzamelde gegevens gedaan, en welk oordeel wacht een soort die zich onderweg zo heeft gedragen als de mensen deden.

Clarke en Gentry Lee sluiten in dit boek uit 1993 zowel het verhaal van de familie Wakefield af als de grote lijn van de reeks. Het is het langste deel, met veel ruimte voor de vreemde biologie van de octospiders en voor gesprekken over schuld, vergeving en angst voor het onbekende. De toon is ernstiger dan in de eerdere delen; xenofobie is hier niet alleen een thema maar de motor van het verhaal, en de schrijvers laten zien hoe snel een gemeenschap zich achter een vijandbeeld schaart.

Rama Revealed is nadrukkelijk een slotdeel en leent zich niet om los te lezen: personages, conflicten en zelfs de plaats van handeling komen rechtstreeks uit de twee voorgaande boeken. Voor wie de hele reis heeft meegemaakt, is dit het deel waarin de titel zijn belofte waarmaakt. Het geeft antwoorden op de raadsels rond het eerste Rama-schip en zet daar een beeld tegenover van de plaats die de mensheid inneemt in een heelal dat veel ouder en veel drukker bevolkt is dan zij dacht.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,70 ↑ Terug naar de volgorde