Uplift op volgorde

David Brin opent zijn Uplift-reeks met een sterrenstelsel dat draait om één regel: geen enkel volk wordt uit zichzelf intelligent. Elke beschaving in de Vijf Sterrenstelsels is ooit door een oudere soort opgetild, door gerichte kweek en begeleiding, en betaalt die gunst terug met een lange periode van dienstbaarheid aan haar beschermheer. Wie vrijkomt, krijgt een tijd van eigen macht en verdwijnt daarna weer. Op die eeuwenoude orde is de mensheid een schandaal. Zij lijkt zichzelf te hebben opgewerkt, zonder patroon, en dat staat nergens in de galactische bibliotheek. Erger nog: de mensen zijn zelf begonnen met het optillen van dolfijnen en chimpansees, maar eisen daarvoor geen onderwerping terug. Dat maakt hen in de ogen van veel oudere soorten gevaarlijk, naïef of allebei.

Tegen die achtergrond staat Jacob Demwa. Hij werkt bij het centrum dat het optillen van aardse diersoorten begeleidt en is nog niet hersteld van een ramp bij een ruimtelift, waarbij hij wel de installatie redde maar niet de vrouw van wie hij hield. Zijn buitenaardse vriend Fagin, een Kanten, haalt hem over om één keer terug te keren naar zijn oude werk als onderzoeker. Op een besloten bijeenkomst hoort Demwa waar het om gaat: in de chromosfeer van de zon zijn gedaanten waargenomen die nergens in de bibliotheek beschreven staan. Het zouden wezens kunnen zijn die, net als de mensheid zelf, zonder hulp zijn ontstaan.

Demwa reist naar Mercurius, waar het Sundiver-project is gevestigd. Het schip is een bol die dicht bij de zon kan komen, met aan de ene kant de verblijven en aan de andere kant de instrumenten. Aan boord en op het station vormt zich een gezelschap waarin bijna iedereen een eigen agenda heeft: stationscommandant Helene deSilva, projectleider Kepler, psychiater Martine, de bibliotheekvertegenwoordiger Bubbacub met zijn assistent Culla, en de luidruchtige journalist LaRoque. Tijdens de duiken blijken er verschillende soorten zonnewezens te bestaan, van kuddedieren die zich voeden met magnetische velden tot een gestalte die het schip nadert en zich duidelijk bedreigend opstelt.

Wanneer een van de onderzoekers bij een solovlucht om het leven komt, verandert het verhaal in een besloten onderzoek waarin iedereen verdacht is en waarin de galactische etiquette even zwaar weegt als de natuurkunde. Brin schreef een sciencefictionroman die tegelijk een klassieke speurtocht is: de aanwijzingen zitten in de techniek, in de eetgewoonten van een buitenaardse gast en in wat de bibliotheek juist níét vermeldt. Sundiver verscheen in 1980 en speelt eeuwen vóór de latere delen, waardoor het vooral het speelveld uitlegt waarop Startide Rising en The Uplift War zich afspelen.

De zonnewezens die de bemanning aantreft, zijn er in meerdere soorten. Er zijn logge vormen die als vee door de chromosfeer drijven en zich met magnetische velden voeden, er zijn wezens die die kudden lijken te hoeden, en er is een gestalte met menselijke trekken die het schip opzoekt maar consequent wegblijft bij de kant waar de meetapparatuur zit. Juist dat gedrag maakt de onderzoekers achterdochtig. Demwa keert in latere delen niet terug als hoofdpersoon, maar wordt daar genoemd als de leermeester van twee bemanningsleden van het schip Streaker, waardoor dit eerste boek ook achteraf aan de reeks vastzit.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 24,87 ↑ Terug naar de volgorde

Het is 2489 en het aardse ruimteschip Streaker is onderweg met een bemanning die nergens anders in het heelal voorkomt: honderdvijftig opgetilde dolfijnen, zeven mensen en één chimpansee. In een verre sterrenhoop stuit het schip op iets waar de galactische beschavingen al miljoenen jaren over dromen: een verlaten vloot van vijftigduizend schepen, elk zo groot als een kleine maan, mogelijk afkomstig van de Voorgangers, het legendarische eerste volk dat alle andere soorten zou hebben opgetild. De verkenning kost tien bemanningsleden het leven, maar de Streaker weet een paar voorwerpen en een goed bewaard lichaam mee te nemen en stuurt het nieuws naar de Aarde.

Het antwoord is versleuteld en kort: duik onder, wacht op orders, zend niet terug. Voor de bemanning is dat het begin van een klopjacht. Fanatieke facties uit tientallen sterrenvolken, die elk op religieuze gronden aanspraak maken op de dode vloot, zetten de achtervolging in. De Streaker ontsnapt ternauwernood en verstopt zich op Kithrup, een waterwereld waarvan de oceanen ideaal zijn voor een dolfijnenbemanning en waar het beschadigde schip gerepareerd kan worden. Lang duurt de rust niet: boven de planeet verzamelen zich de vloten en breekt er een slag uit waarin de aanvallers vooral elkaar bestrijden. Precies die onderlinge strijd levert de Streaker de tijd op die zij nodig heeft.

Brin vertelt het verhaal vanuit een groot aantal gezichtspunten: mensen, dolfijnen en de buitenaardse commandanten die het schip willen vernietigen, buitmaken of juist redden. Onder water raken bemanningsleden gestrand na een vloedgolf, ontmoeten zij een nog niet intelligente inheemse soort, en vallen verschillende dolfijnen terug in een ouder, instinctiever bewustzijn zodra de spanning te hoog oploopt. Aan boord broeit ondertussen verzet tegen de leiding, terwijl de officieren een gewaagd plan uitwerken waarvoor ze een gezonken vijandelijk oorlogsschip nodig hebben.

Wat de roman bij elkaar houdt is de vraag wat het betekent om een jong volk te zijn in een heelal dat wordt bestuurd door onvoorstelbaar oude instituten. De dolfijnen spreken drie talen naast elkaar, waaronder een poëtische taal die Brin in haikoe-achtige regels weergeeft, en hun trots, angsten en onderlinge rangorde krijgen evenveel ruimte als die van de mensen. Startide Rising verscheen in 1983, won zowel de Hugo als de Nebula voor beste roman en werd door de auteur in 1993 herzien. Het boek vormt het hart van de reeks: de vondst van de Streaker is de aanleiding voor alles wat in de volgende delen gebeurt.

Onder de oppervlakte speelt nog een tweede conflict. Een deel van de bemanning ziet geen heil meer in de opdracht van de Aarde en wil het schip liever inleveren bij een galactische macht in ruil voor lijfsbehoud. De officieren houden vast aan de oorspronkelijke koers, met alle spanning van dien, en gebruiken de gelegenheid om uit het gezonken vijandelijke schip een eigen kopie van de galactische bibliotheek te bergen. Op Aarde bestaat namelijk het vermoeden dat de bibliotheek die de mensheid kreeg is opgeschoond, met weglatingen die zogenaamd bedoeld zijn om een jong volk te beschermen.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 22,25 ↑ Terug naar de volgorde

Garth is geen aantrekkelijke planeet. Vijftigduizend jaar geleden werd zij verhuurd aan de Bururalli, een volk dat te vroeg werd losgelaten, terugviel in dierlijk gedrag en vrijwel alle grote inheemse soorten uitroeide. De galactische beschaving, die streng is op ecologisch beheer, maakte een einde aan dat volk en liet een zwaar beschadigde wereld achter. Omdat de Aardse clan het jongste lid van die beschaving is, krijgt zij vooral zulke herstelwerelden in bruikleen. Op Garth wonen dan ook mensen, opgetilde chimpansees en een handvol buitenaardse gasten, samen bezig een ecosysteem overeind te houden.

In 2489 vallen de Gubru binnen, een vogelachtig volk dat zichzelf buitengewoon serieus neemt. Hun doel is niet de planeet zelf, maar wat de Aardse clan weet: zij willen Garth als gijzelaar gebruiken om te achterhalen wat een bepaald aards schip in de verte heeft ontdekt. De kleine verdediging wordt snel uitgeschakeld, maar de Gubru verliezen een ritueel gevecht dat volgens galactisch recht bepaalt wie rechten op de wereld heeft. Daarop grijpen ze naar een vooraf voorbereide list: een gas dat alleen mensen treft, waarvan het tegengif uitsluitend te krijgen is in de interneringskampen. Zo verdwijnt vrijwel de hele menselijke bevolking achter prikkeldraad.

De bezetters gaan ervan uit dat de chimpansees zonder hun menselijke beschermheren makkelijk te sturen zijn. Dat blijkt een misrekening. In de bergen bouwen Robert Oneagle en Athaclena, de dochter van de Tymbrimi-ambassadeur, een verzetsbeweging op die galactische omgangsvormen combineert met bedenksels waar geen enkel oud volk op gerekend heeft. De chimpanseesoldaat Fiben Bolger, die na een crash in de bergen belandde, wordt hun ogen en oren in de bezette hoofdstad, waar de Gubru intussen ontevreden chimpansees voor zich proberen te winnen. Elders op de planeet trekken de Tymbrimi-ambassadeur Uthacalthing en zijn Thennanin-collega Kault te voet honderden kilometers door het land, waarbij de een de ander met een uitgebreide grap op het verkeerde been probeert te zetten.

Brin schreef een bezettingsroman met humor en met een scherp oog voor bureaucratie: de drie Gubru-bevelhebbers zijn het voortdurend oneens en hun onderlinge machtsstrijd kost de bezetting meer dan het verzet dat doet. Daaronder ligt de ernstige vraag van de hele reeks, namelijk wie beslist wanneer een soort intelligent genoeg is om voor zichzelf te spreken, en wat een beschermheer daarvoor terug mag eisen. The Uplift War verscheen in 1987 en won de Hugo en de Locus Award.

Een aparte rol in het boek speelt een gerucht. Er gaat een verhaal dat de Garthlingen, een half-legendarische inheemse soort, de slachting van vijftigduizend jaar geleden zouden hebben overleefd. Voor de Gubru is dat een verleidelijke gedachte: wie zo'n volk vindt en optilt, mag het honderdduizend jaar aan zich binden. Op grond van niet meer dan aanwijzingen beginnen ze op Garth aan een peperdure installatie die die aanspraak mogelijk moet maken, en die investering gaat het verloop van de bezetting bepalen. Ondertussen blijkt dat er op de planeet wel degelijk in het geheim aan optillen wordt gewerkt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 27,99 ↑ Terug naar de volgorde

Met Brightness Reef begint een nieuwe trilogie binnen de Uplift-reeks, en tegelijk een heel ander soort verhaal. Het toneel is Jijo, een planeet die door de galactische instituten braak is verklaard: een miljoen jaar lang mag er niemand wonen, zodat het leven zich kan herstellen van eerdere kolonisatie. Toch wonen er mensen. En niet alleen mensen. Zes volken hebben zich hier in het geheim gevestigd, allemaal vluchtelingen die om uiteenlopende redenen buiten het zicht van de wet wilden leven.

Ze hebben een afspraak gemaakt die hun overleving mogelijk maakt. Iedereen woont op één strook land, de Helling, waar de aardkorst zo actief is dat alle sporen van hun dorpen op termijn vanzelf worden opgeslokt. Samen vormen ze de Commons, een losse samenwerking met per volk een Hoge Wijze in de raad: mensen, hoons, urs, qheuens, traeki en de wielvormige g'Keks. Veel van hen hangen een geloof aan waarin het doel juist is om te vervallen, om de intelligentie los te laten en ooit door een nieuw volk opnieuw te worden opgetild. Rondom die overtuiging bestaan sekten, ketters en fanatici, en Brin laat zien hoe fragiel zo'n samenleving is.

Die rust wordt verstoord door bezoek van buiten. Eerst spoelt er een zwijgende, zwaargewonde man aan die niemand kan plaatsen en die zijn spraakvermogen kwijt is. Kort daarna landt een sterrenschip van de Rothen, een volk met een slechte reputatie, samen met een groep menselijke volgelingen die hen als de verloren beschermheren van de mensheid vereren. De Commons weet niet of dit redding of doodvonnis betekent, want alleen al het bestaan van de nederzettingen is volgens galactisch recht met de dood te bestraffen. De omgang met de nieuwkomers verloopt beleefd en wantrouwig tegelijk, terwijl duidelijk wordt dat de bezoekers de volken tegen elkaar uitspelen.

Daarnaast loopt een tweede verhaallijn die veel lichter van toon is. De jonge hoon Alvin houdt een dagboek bij van wat hij en zijn vrienden uit vier verschillende volken uitvoeren, en hun grootste plan is een zelfgebouwde duikbol waarmee ze de diepte in willen. Een urrische smid helpt hen, op voorwaarde dat ze onderweg iets voor haar zoeken. Brin wisselt hun onhandige avontuur af met de politiek op de Helling en met de zorgen van de familie Koolhan, van wie de kinderen ieder op hun eigen manier tussen geloof, wetenschap en overleven in staan. Het boek eindigt midden in de gebeurtenissen: de drie delen van deze trilogie vormen samen één doorlopend verhaal zonder pauzes.

Brin neemt ruim de tijd voor de wereld zelf. Naast de zes verdragsvolken leven er glavers, die het vervalproces al hebben doorlopen en als redeloze dieren rondscharrelen, half opgetilde chimpansees, en de zogenaamde noorbeesten, waarvan niemand op de Helling precies weet wat ze zijn. Het bestuur berust bij de raad van Hoge Wijzen, met daaronder lagere wijzen voor praktische taken, en het boek is grotendeels opgebouwd uit afwisselende ooggetuigenverslagen, waaronder Alvins dagboek. Brightness Reef verscheen in 1995 en wordt vaak aangeraden als het toegankelijkste beginpunt voor wie de eerste drie delen heeft gelezen.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 19,00 ↑ Terug naar de volgorde

Het tweede deel van de Uplift Storm-trilogie pakt de draad op precies waar Brightness Reef die liet vallen. Alvin en zijn vrienden zijn tijdens hun duik gered door onbekende figuren in metalen pakken en bevinden zich aan boord van een schip dat diep in de zeeën van Jijo verborgen ligt. Ze worden vriendelijk behandeld, maar niemand vertelt hun waar ze zijn. De lezer weet het intussen wel: dit is de Streaker, het dolfijnenschip waarvan sinds Startide Rising niets meer is vernomen en dat na jaren vluchten op deze verboden planeet is neergestreken.

Voor de bemanning is Jijo een raadsel. Dat hier zes volken naast elkaar leven op een wereld waar niemand hoort te zijn, past in geen enkel galactisch handboek. Gillian Baskin, die de leiding heeft over wat er van de bemanning over is, moet beslissen wat ze met de jonge verstekelingen aan moet, en tegelijk of ze op de planeet kan blijven schuilen. Ze stuurt een dolfijnenploeg naar het vasteland, waar twee neergestorte vaartuigen liggen. Die ploeg keert terug met Dwer, de beste spoorzoeker van de Commons, en met Rety, een meisje uit een groep mensen die nog verder buiten de wet leeft dan de dorpen op de Helling. In hun gezelschap bevindt zich een dier dat op Jijo als lastig maar ongevaarlijk geldt, en dat de bemanning meteen herkent als iets heel anders.

Op de Helling zelf is de situatie ondertussen grimmig geworden. Er is een zwaar bewapend volk geland dat geen enkele reden ziet om de bewoners te sparen, en dat bij de aanblik van een van de zes volken in woede ontsteekt vanwege een oude vete. De Commons reageert met wat ze heeft: geïmproviseerde wapens, seinlijnen, heimelijk overleg met de gestrande bezoekers van het vorige deel en een halsstarrig vertrouwen op dingen die de bezetters niet eens als techniek herkennen. Twee jonge mensen raken gevangen en belanden ongewild aan boord van het vijandelijke schip.

Brin voert hier de twee helften van zijn verhaal samen: de dorpspolitiek van een vergeten wereld en het galactische drama dat de Streaker met zich meedraagt. Er wordt een ontsnappingspoging voorbereid waarbij eeuwenoude wrakken van de zeebodem als afleiding dienen, en de planeet zelf blijkt daarbij niet alleen decor te zijn. Infinity's Shore verscheen in 1996 en is nadrukkelijk het middendeel: het lost weinig op, maar brengt bijna alle personages uit de reeks bij elkaar.

Gillian besluit de jongeren voor hun eigen veiligheid op een afgelegen eiland achter te laten, maar een van hen weigert te vertrekken zodra hij doorheeft aan boord van welk schip hij al die tijd zat. Er komt contact tot stand tussen de Streaker en de smid in de bergen, en in een kleine havenplaats worden mensen en apparatuur uitgewisseld. Daar krijgt ook de zwijgende vreemdeling uit het eerste deel eindelijk een naam en een verleden, want Gillian herkent in hem iemand van haar eigen bemanning die zij al jaren kwijt was.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 25,43 ↑ Terug naar de volgorde

In het slotdeel van de Uplift-reeks verlaat Brin de planeet Jijo en gaat hij het heelal in, op een moment waarop dat heelal zelf begint te schuiven. De galactische beschavingen spreken van een Tijd van Veranderingen: sterrenstelsels raken in beweging, doorgangen worden onbetrouwbaar, en overal ontstaan vluchtelingenstromen en nieuwe geloven.

Een nieuw personage neemt een groot deel van het verhaal voor zijn rekening. Harry Harms is de eerste opgetilde chimpansee die is aangenomen als verkenner voor het Navigatie-instituut, met als werkterrein een verboden laag van de hyperruimte waar gedachten vorm kunnen krijgen en waar begrippen echte schade aanrichten. Zijn functie verplicht hem tot onzijdigheid, maar zijn loyaliteit aan de Aardse clan verdwijnt daar niet mee. Tijdens zijn werk stuit hij op twee jongeren van Jijo die zonder enige kennis van ruimtevaart in dat gebied zijn beland, en hij brengt hen naar Kazzkark, een uitgeholde planetoïde die dienstdoet als steunpunt voor de instituten en die inmiddels uitpuilt van de vluchtelingen.

Ondertussen is de Streaker nog altijd op de vlucht, nu met hulp uit een onverwachte hoek: wezens die waterstof ademen en de machines die voor hen werken. Die hulp brengt het schip terug bij een plek waar de bemanning eerder werd verraden, een reusachtige kunstmatige wereld rond een stervende ster waar volken wonen die zich officieel uit de galactische politiek hebben teruggetrokken. Oude wrok laait daar opnieuw op, met gevolgen die veel verder reiken dan één schip, terwijl de achtervolger uit het vorige deel niet loslaat.

Brin brengt in dit boek de lijnen samen die hij vanaf Sundiver heeft uitgezet: de vondst van de verlaten vloot, de vraag naar de Voorgangers, de rol van de galactische bibliotheek en de betekenis van het optillen zelf. Ook de personages uit de trilogie komen bijeen, van de jongeren uit Alvins groep tot de bemanningsleden van de Streaker, en verschillende van hen veranderen onderweg zo ingrijpend dat ze nauwelijks meer te herkennen zijn.

Heaven's Reach verscheen in 1998 en is bedoeld als afsluiting van het geheel, al laat Brin een aantal vragen bewust open. De schaal is groter dan in eerdere delen: waar Startide Rising zich grotendeels op één planeet afspeelde en Brightness Reef in enkele dorpen, gaat het hier om de toekomst van vijf sterrenstelsels tegelijk. Rond dezelfde periode speelt ook de losse novelle Temptation, die op Jijo blijft.

Ook Kazzkark zelf blijft niet buiten schot. De planetoïde raakt overvol, er ontstaat een koortsachtige religieuze sfeer nu velen menen dat de voorspelde omwenteling is begonnen, en de ruimte rond het steunpunt wordt zo onrustig dat de bewoners moeten vertrekken. Brin verbindt die onrust met het hoofdverhaal: de schokken in de sterrenstelsels, de vondst van de Streaker en de aloude vraag naar de Voorgangers blijken onderdelen van hetzelfde patroon. Wie de reeks van begin af aan heeft gelezen, ziet hier de spelregels uit Sundiver terugkeren, maar dan toegepast op de hele galactische beschaving tegelijk.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,95 ↑ Terug naar de volgorde