Zuckerman op volgorde

Nathan Zuckerman is drieëntwintig, heeft een handvol verhalen gepubliceerd en is ervan overtuigd dat de literatuur het hoogste is wat een mens kan nastreven. In de winter van 1956 krijgt hij de kans om een avond en een nacht door te brengen in het afgelegen boerenhuis in New England van E.I. Lonoff, de schrijver die hij boven alle anderen bewondert. Lonoff is een teruggetrokken man die al decennia aan zijn korte verhalen schaaft, die weinig heeft gepubliceerd en die zijn leven volledig heeft ingericht op werk en stilte. Voor Zuckerman is het een pelgrimage: hij hoopt bij deze meester bevestiging te vinden, en misschien ook een vaderfiguur die hem wel begrijpt.

Die behoefte heeft een aanleiding. Zuckerman heeft een verhaal geschreven dat put uit een pijnlijke ruzie in zijn eigen familie, en zijn vader vindt dat hij daarmee de Joodse gemeenschap in een kwaad daglicht stelt en munitie levert aan antisemieten. De breuk die daaruit voortkomt drukt op de hele roman. Wat is een schrijver verschuldigd aan de mensen over wie hij schrijft, en aan de groep waartoe hij behoort? Roth laat die vraag niet in een essay beantwoorden maar in gesprekken aan een keukentafel, tussen mensen die elkaars motieven voortdurend verkeerd inschatten.

In het huis is nog iemand aanwezig: Amy Bellette, een jonge vrouw met een onduidelijke Europese achtergrond. Zij is ooit studente van Lonoff geweest en haar verhouding tot hem en tot zijn echtgenote Hope is voor Zuckerman moeilijk te peilen. Terwijl hij, klaarwakker in de werkkamer, flarden opvangt van wat er in het huis gebeurt, begint zijn verbeelding op hol te slaan en bedenkt hij een levensgeschiedenis voor haar die zijn eigen problemen in één klap zou oplossen. Roth maakt daar een van de gedurfdste passages uit zijn werk van, waarin de nagedachtenis aan Anne Frank en de manier waarop Amerikaanse Joden daarmee omgaan onder een vergrootglas komen te liggen.

The Ghost Writer verscheen in 1979 en is het eerste boek waarin Nathan Zuckerman optreedt, de romanfiguur die Roth daarna dertig jaar lang zou gebruiken. De roman is kort, nauwelijks tweehonderd bladzijden, en speelt zich vrijwel geheel af in één huis binnen vierentwintig uur. Juist die beperking geeft het boek zijn spanning: alles draait om wat er wordt gezegd, wat wordt verzwegen en wat de jonge verteller zichzelf wijsmaakt.

Het boek werd bij verschijnen breed geprezen en was finalist voor de National Book Award; de jury van de Pulitzerprijs koos het in 1980 als winnaar, waarna het bestuur die beslissing terugdraaide. Het vormt het begin van de trilogie die later als Zuckerman Bound werd gebundeld. Voor wie kennis wil maken met Roth is dit een goed vertrekpunt: de humor, de ruzies, de obsessie met schrijverschap en de vraag wie er eigenlijk over een leven mag beschikken, zitten er allemaal al in.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 9,50 ↑ Terug naar de volgorde

Tien jaar na de logeerpartij uit The Ghost Writer is er van de onbekende jonge schrijver weinig over. Het is 1969 en Nathan Zuckerman heeft met zijn vierde boek, Carnovsky, een schandaalsucces geschreven. De roman staat vol expliciete seksuele passages, wordt overal besproken en verkoopt in enorme aantallen; de filmrechten alleen al maken hem miljonair. Het vervelende is dat vrijwel iedereen de hoofdpersoon van dat boek gelijkstelt aan de auteur. Zuckerman wordt op straat aangesproken, in roddelrubrieken gevolgd en door wildvreemden aangesproken op de vermeende details van zijn liefdesleven.

Roth beschrijft daarmee een situatie die hij zelf kende. Kort voor dit boek had hij Portnoy's Complaint gepubliceerd, dat op vergelijkbare wijze als een openhartige bekentenis van de schrijver werd gelezen. Zuckerman Unbound onderzoekt wat die verwarring met een mens doet: de roem die hij nastreefde blijkt een vorm van gevangenschap, en de vrijheid die de titel belooft komt vooral neer op het verlies van alles wat hem aan zijn oude leven bond.

Nog voor het boek uitkwam had Zuckerman zijn vrouw Laura verlaten om uit zijn keurige bestaan te breken. Nu mist hij haar, en meer nog het leven dat hij achter zich liet. Een korte verhouding met een beroemde actrice loopt op niets uit. Hardnekkiger is de aandacht van Alvin Pepler, een man uit Newark die net als Zuckerman Joods is en uit dezelfde straten komt, en die zichzelf herkent in de hoofdpersoon van Carnovsky. Pepler is een wandelende encyclopedie van Amerikaanse wetenswaardigheden en was ooit betrokken bij het schandaal rond de gemanipuleerde televisiequizzen van de jaren vijftig. Sindsdien is hij nooit meer op de been gekomen, en hij ziet zijn eigen vernedering als een gelijkenis voor het lot van de Joden in Amerika. Zijn opdringerigheid krijgt gaandeweg iets bedreigends, zeker wanneer er anonieme telefoontjes binnenkomen waarin met de ontvoering van Zuckermans moeder wordt gedreigd.

Ondertussen speelt er het zwaarste onderdeel van het boek: de verhouding met de familie. Zuckermans moeder houdt zich flink tegenover journalisten die een reportage over de moeder van Carnovsky willen maken, maar lijdt onder wat haar kennissen van het boek vinden. Zijn vader ligt hulpbehoevend na een beroerte, en zijn broer Henry, gevangen in een ongelukkig huwelijk, houdt Nathan verantwoordelijk voor de schade die zijn schrijven heeft aangericht.

Zuckerman Unbound verscheen in 1981 en is het tweede deel van de Zuckerman-trilogie. Het is korter en grimmiger komisch dan het openingsdeel, met scènes op straat in New York die bijna als klucht zijn opgezet en een slot in het verwaarloosde Newark van Zuckermans jeugd. John Updike noemde Roth naar aanleiding van dit boek een van de nauwgezetste Amerikaanse schrijvers van zijn generatie.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 13,95 ↑ Terug naar de volgorde

Nathan Zuckerman nadert de veertig en kan niet meer schrijven. Niet uit gebrek aan ideeën, maar door een pijn in zijn nek, schouders en armen die geen arts kan verklaren. Hij heeft een reeks specialisten bezocht, orthopeden, neurologen en psychiaters, en niemand vindt iets. Wat overblijft is een man die plat op een speelmat op de vloer ligt, volgestopt met pijnstillers en wodka, omringd door vrouwen die hem verzorgen, en die voor het eerst in zijn leven niets kan voortbrengen.

Die gedwongen stilstand is de motor van het boek. Zonder werk om zich in te verliezen dwaalt Zuckermans hoofd af naar alles wat hij liever niet onder ogen ziet: zijn mislukte huwelijken, de dood van zijn ouders, de breuk met zijn broer, en de aanhoudende kritiek van een vooraanstaande criticus die zijn werk schadelijk vindt voor de Joodse gemeenschap. De roem die hem in het vorige deel overkwam is verzuurd tot iets waar hij geen raad mee weet, en het is niet duidelijk of de pijn de oorzaak of het gevolg is van dat vastlopen.

In een opwelling van heimwee en eerzucht besluit hij dat hij het roer volledig omgooit. Hij wil terug naar de Universiteit van Chicago, waar hij ooit studeerde, om daar alsnog medicijnen te gaan studeren. Arts worden lijkt hem een bestaan met een onbetwistbaar nut, waarin je mensen helpt in plaats van ze met woorden tegen je in het harnas te jagen. Dat plan brengt hem in een reeks situaties waarin hij zich voordoet als iemand anders en de leugens zich opstapelen, tot het onderscheid tussen wat hij vertelt en wat hij is nauwelijks meer te maken valt.

The Anatomy Lesson verscheen in 1983 en sluit de trilogie af die begon met The Ghost Writer en Zuckerman Unbound; de drie boeken werden in 1985 gebundeld als Zuckerman Bound, met daarbij de novelle The Prague Orgy als naspel. Het boek was finalist voor de National Book Award en voor de National Book Critics Circle Award.

Roth schrijft hier op zijn meest ongeremde. De roman is tegelijk klaaglijk en uitgesproken grappig, met lange tirades waarin Zuckerman zijn ongelijk met zoveel energie verdedigt dat het lachwekkend wordt. Martin Amis merkte destijds op dat Roth twee autobiografische romans achter elkaar had geschreven over de gevolgen van het schrijven van autobiografische romans, en dat geen enkele schrijver de zelfbeschouwing ooit zo ver had doorgevoerd. Updike vond het het minst geslaagde deel van de drie, terwijl andere critici juist de rauwheid prezen. Wat vaststaat is dat dit het boek is waarin Roth de gedaante van de schrijver het hardst uit elkaar trekt, met een hoofdpersoon die zijn eigen lichaam niet meer vertrouwt en zijn eigen roeping niet meer gelooft.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 13,76 ↑ Terug naar de volgorde

Dit korte boek is door Roth zelf aangeduid als naspel bij de drie romans over Nathan Zuckerman en verscheen in 1985 samen met die trilogie in de bundel Zuckerman Bound. Het bestaat uit dagboekaantekeningen van Zuckerman en beslaat maar een paar weken.

In januari 1976 ontmoet Zuckerman in New York de Tsjechische schrijver Zdenek Sisovsky, die na de onderdrukking van de Praagse Lente niet meer mocht publiceren en naar de Verenigde Staten is uitgeweken. Bij hem is de actrice Eva Kalinova, die in haar eigen land in ongenade viel en die als jonge speelster ooit de rol van Anne Frank vertolkte, iets wat de machthebbers later tegen haar gebruikten. Beiden zijn in Amerika ontworteld: ze zijn hun publiek, hun taal en hun plaats kwijt.

Sisovsky vertelt over zijn vader, een Joodse schrijver die in het Jiddisch werkte en van wie tijdens de Duitse bezetting nooit iets is uitgegeven. Die verhalen bestaan nog, maar liggen in Praag bij Sisovsky's echtgenote Olga, met wie hij gebrouilleerd is. Alleen een beroemde Amerikaanse schrijver zou ze bij haar los kunnen krijgen. Zuckerman, die zijn hele leven heeft nagedacht over de vraag wat literatuur waard is en wat een schrijver zijn voorgangers schuldig is, laat zich overhalen en reist naar Tsjecho-Slowakije.

Wat hij daar aantreft, vormt de kern van het boek. Praag is een stad waar kunstenaars en intellectuelen als raamwasser of stoker werken, waar iedereen ervan uitgaat dat er wordt meegeluisterd en waar aanpassing beloond wordt en talent niet. Op een avondfeest ziet Zuckerman een wanhopige uitgelatenheid die hij alleen uit zijn eigen verbeelding kende. Hij ontmoet er onder anderen een voormalig theaterdirecteur die ondanks alle vernederingen niet uit zijn stad weg wil. Tegelijk merkt Zuckerman dat zijn eigen positie ongemakkelijk is: hij komt uit een land waar schrijven niets kost en waar het daarom, zoals iemand hem voorhoudt, ook niets betekent.

The Prague Orgy is het kortste deel van de reeks en verscheen in Engeland ook los. Het sluit de eerste Zuckerman-cyclus af en keert de vraag om die in The Ghost Writer werd gesteld. Waar de jonge Zuckerman zich afvroeg of hij zijn familie wel mocht opvoeren in een verhaal, staat hij hier tegenover schrijvers voor wie één gepubliceerde zin het einde van hun loopbaan kan betekenen. Roths toon is bitter en spottend tegelijk, met een beklemmende autorit tegen het einde die hem aan Kafka doet denken.

Het boek is ook te lezen als reisverslag van een Amerikaan die een Europese werkelijkheid binnenstapt die hij alleen uit boeken kent. Roth zelf reisde in de jaren zeventig herhaaldelijk naar Praag en zette zich in voor onderdrukte Oost-Europese schrijvers; die ervaring is in deze bladzijden goed te merken.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 13,00 ↑ Terug naar de volgorde

Het vierde boek over Nathan Zuckerman is opgezet als een reeks varianten op één gegeven. The Counterlife bestaat uit vijf delen, en elk deel vertelt de geschiedenis opnieuw, met andere uitkomsten en soms met verwisselde rollen. Wat in het ene hoofdstuk vaststaat, blijkt in het volgende nooit gebeurd te zijn. Roth verantwoordt die opzet niet met een truc aan het slot, maar laat de lezer meemaken hoe een verhaal telkens anders had kunnen lopen en hoe mensen hun leven aan zichzelf blijven navertellen.

De kiem van alle varianten is medisch en huiselijk. Henry Zuckerman, Nathans jongere broer, is tandarts in een keurige buitenwijk, getrouwd, vader, en hij heeft een verhouding met zijn assistente. Wanneer hij een ernstige hartaandoening blijkt te hebben, moet hij medicijnen slikken die hem impotent maken. Het alternatief is een riskante operatie. Henry, die de gedachte aan een leven zonder seks niet verdraagt, zoekt zijn vervreemde broer op om raad. Nathan probeert hem van de ingreep af te brengen, maar Henry is wanhopiger dan hij laat merken.

Vanaf dat punt waaiert het boek uit. In een van de delen reist Nathan naar Israël, waar Henry zijn Amerikaanse bestaan zou hebben opgegeven om zich aan te sluiten bij een nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. Nathan wordt door zijn schoonzus gestuurd om hem terug te halen en belandt in een reeks felle gesprekken over wat het betekent om Joods te zijn, over de diaspora en over de vraag waar een Jood thuishoort. Hij spreekt met mensen die hem verwijten dat hij zijn volk in de steek laat, met een charismatische leider van de nederzetting, en met een opdringerige bewonderaar die hem bij de Klaagmuur aanklampt. Een ander deel speelt zich af in Engeland, waar het antisemitisme van de betere Britse kringen zich in terloopse opmerkingen laat horen.

Zo behandelt Roth de grote thema's van zijn werk vanuit steeds wisselende hoek: het huwelijk, de aantrekkingskracht van een ander leven, de rol van godsdienst en afkomst, het lichaam dat een mens in de steek laat, en het schrijverschap dat andermans leven tot materiaal maakt. De broers dienen daarbij als elkaars tegenbeeld, de een gebonden aan fatsoen en gezin, de ander aan zijn werk en zijn vrijheid.

The Counterlife verscheen in 1986, na de novelle The Prague Orgy die de eerste cyclus afsloot, en betekende een breuk met de eerdere delen. Het boek won de National Book Critics Circle Award en wordt vaak genoemd als het punt waarop Roth zijn vorm vond voor het latere werk. Lezers die van een rechtlijnig verhaal houden, moeten even wennen aan de sprongen; wie zich eraan overgeeft, krijgt een roman die het idee van een vast levensverhaal grondig ondermijnt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,40 ↑ Terug naar de volgorde

Seymour Levov, door iedereen de Zweed genoemd vanwege zijn blonde haar en blauwe ogen, is voor de jongens uit de Joodse wijk Weequahic in Newark het toonbeeld van wat een Amerikaan kan zijn. Hij blinkt uit in honkbal, basketbal en American football, dient bij de mariniers, neemt de handschoenenfabriek van zijn vader over en trouwt met een voormalige schoonheidskoningin. Hij koopt een oud stenen huis in het landelijke Old Rimrock, ver van de stad en van de geschiedenis van zijn familie, en bouwt daar een bestaan op dat in alles beantwoordt aan het ideaal van zijn generatie.

Nathan Zuckerman, die als jongen tegen de Zweed opkeek, hoort tijdens een schoolreünie in 1995 van diens jongere broer Jerry hoe dat leven is misgelopen. De rest van de roman is Zuckermans reconstructie: hij verzint wat hij niet weet, weeft er in wat hij uit kranten en uit twee korte ontmoetingen heeft opgepikt, en maakt daar het verhaal van een man van die zijn eigen ondergang nooit heeft zien aankomen.

Het kantelpunt ligt in de jaren zestig. De Zweeds dochter Merry, een slim meisje dat lijdt onder een zware stotter, raakt in de ban van het verzet tegen de oorlog in Vietnam. Haar woede groeit uit tot iets wat haar ouders niet meer kunnen bereiken, en in februari 1968 loopt het uit op een daad die het gezin uit elkaar slaat. Vanaf dat moment probeert de Zweed te begrijpen hoe dit in zijn huis heeft kunnen ontstaan. Hij zoekt naar verklaringen bij zichzelf, bij zijn vrouw Dawn, bij de opvoeding, bij de tijdgeest, en hij stuit steeds op mensen die iets voor hem verzwijgen.

Roth verbindt dat gezinsdrama met de geschiedenis van de Amerikaanse naoorlogse jaren: de rassenrellen die Newark in 1967 verwoestten, de neergang van de industrie, de oorlog, het watergate-tijdperk. De handschoenenfabriek, met zijn vakmanschap en zijn zorgvuldig opgeleide personeel, staat voor een wereld die in het boek onder de voeten van de hoofdpersoon wegzakt. Roth noemt de kracht die dat teweegbrengt de inheemse Amerikaanse razernij.

American Pastoral verscheen in 1997 en won in 1998 de Pulitzerprijs voor fictie. Het is het eerste deel van wat de Amerikaanse trilogie is gaan heten, gevolgd door I Married a Communist en The Human Stain; alle drie worden ze verteld door Zuckerman, die hier vooral als getuige en bedenker optreedt en zelf nauwelijks in beeld komt. Time nam de roman later op in zijn lijst van de honderd beste Engelstalige romans sinds 1923.

De roman vraagt geduld: hij begint breed, springt in de tijd en houdt lang vol dat de verteller zelf ook maar gist. Juist dat geeft het boek zijn kracht, want de kernvraag is niet wat er precies is gebeurd, maar of je ooit kunt weten wat er in een ander omgaat.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,78 ↑ Terug naar de volgorde

Teruggetrokken in een huisje in de Berkshires krijgt Nathan Zuckerman bezoek van Murray Ringold, zijn oude leraar Engels van de middelbare school in Newark. Murray is inmiddels in de negentig. Zes avonden lang zitten de twee mannen op de veranda en praten ze over Murrays jongere broer Ira, een reus van een man met een kort lont die in Zuckermans jeugd een enorme indruk op hem maakte. Uit die gesprekken, aangevuld met Zuckermans eigen herinneringen, komt het verhaal van Ira Ringold tevoorschijn.

Ira groeit op in een arm Joods gezin in een Italiaanse buurt in New Jersey. Hij werkt in een groevegat en aan de lopende band, dient in de Tweede Wereldoorlog en raakt daar in de ban van de vakbondsman Johnny O'Day, wiens harde linkse overtuigingen zijn wereldbeeld voorgoed vormgeven. Terug in Amerika belandt Ira bij toeval in de radio. Onder de naam Iron Rinn wordt hij de ster van een populair hoorspel, een man die op de zender de idealen van het gewone volk vertolkt en die daarbuiten voor de Communistische Partij werkt.

Zijn huwelijk met Eve Frame, een gevierde radioactrice die haar afkomst in Brooklyn zorgvuldig heeft weggepoetst, brengt hem in een wereld van diners en beroemdheden waar hij niet thuishoort. De verhouding staat vanaf het begin onder druk, vooral door Eves volwassen dochter Sylphid, die haar moeder aan zich bindt en Ira openlijk vijandig bejegent. Ondertussen wordt het politieke klimaat killer. Aan het eind van de jaren veertig en het begin van de jaren vijftig raakt iedereen met een linkse geschiedenis verdacht, en Ira's uitgesproken opvattingen maken hem kwetsbaar. Wanneer het huwelijk stukloopt, verschijnt er een boek waarin Eve haar man publiekelijk aanklaagt; dat boek draagt dezelfde titel als de roman.

Voor Zuckerman is het verhaal ook een terugblik op zijn eigen vorming. Als scholier werd hij meegesleept door Ira's overtuigingen, waarna hij zich onder invloed van een leermeester in Chicago juist naar de literatuur wendde en leerde wantrouwen wat zich als de enige waarheid aandient. Het politieke verraad in het boek is daarmee onlosmakelijk verbonden met de vraag hoe iemand zijn eigen stem vindt.

I Married a Communist verscheen in 1998 en is het tweede deel van Roths Amerikaanse trilogie, tussen American Pastoral en The Human Stain. Net als die twee boeken beschrijft het een Amerikaans leven dat wordt verpletterd door de geschiedenis, in dit geval door het McCarthyisme en de angst voor het communisme.

Het boek kreeg bij verschijnen ook aandacht om een minder literaire reden: veel critici zagen in de figuur van Eve Frame een afrekening met Roths ex-echtgenote Claire Bloom, die kort daarvoor een weinig vleiend memoir over hem had gepubliceerd. Dat debat heeft de roman lang achtervolgd, terwijl de sterkste bladzijden juist gaan over de bittere vraag hoe mensen elkaar in een klimaat van achterdocht verraden.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 9,31 ↑ Terug naar de volgorde

Coleman Silk heeft aan Athena College, een kleine universiteit in het westen van Massachusetts, een indrukwekkende loopbaan opgebouwd. Als hoogleraar klassieke talen en later als decaan heeft hij de faculteit hardhandig op een hoger peil gebracht, waarbij hij zich weinig vrienden maakte. In 1996, terug voor de klas, stelt hij tijdens een college hardop de vraag of twee studenten die nooit zijn komen opdagen misschien spoken zijn. Hij gebruikt daarvoor een Engels woord dat ook als racistisch scheldwoord bestaat. De twee studenten blijken zwart, Silk beweert dat hij dat niet wist, en binnen enkele weken staat de hele universiteit tegen hem op. Hij neemt ontslag, en kort daarna overlijdt zijn vrouw aan een beroerte die hij toeschrijft aan de spanning van die maanden.

In de zomer van 1998, kort na haar dood, klopt de eenenzeventigjarige Silk aan bij zijn buurman, de schrijver Nathan Zuckerman, met het verzoek om een boek over de affaire te schrijven. Zuckerman voelt daar niets voor, maar de twee raken bevriend, en het is Zuckerman die uiteindelijk het verhaal vertelt. Hij hoort onder meer dat Silk een verhouding heeft met Faunia Farley, een vrouw van vierendertig die op de universiteit schoonmaakt en van wie in de omgeving wordt aangenomen dat ze analfabeet is. In een stadje waar iedereen elkaar kent en waar de affaire rond de president en een stagiaire in Washington de gesprekstoon zet, is dat genoeg om Silk opnieuw tot mikpunt te maken.

Onder dat alles ligt een geschiedenis die Silk zijn leven lang voor iedereen verborgen heeft gehouden, ook voor zijn vrouw en zijn kinderen, en die de lezer geleidelijk leert kennen. Roth voert die voorgeschiedenis terug tot een jeugd in East Orange in New Jersey, een veelbelovende bokscarrière en een beslissing die een jonge man neemt over wie hij in de ogen van de wereld zal zijn. Daarnaast krijgen ook andere personages hun eigen bladzijden: Faunia, haar getraumatiseerde ex-man Les, een veteraan uit Vietnam, en Delphine Roux, een jonge Franse collega die zich tegen Silk keert.

The Human Stain verscheen in 2000 en sluit Roths Amerikaanse trilogie af, na American Pastoral en I Married a Communist. Zoals in die twee boeken botst een individueel leven op de openbare moraal van een bepaald moment, hier de Amerikaanse verontwaardigingscultuur van de late jaren negentig. Zuckerman is voornamelijk waarnemer en geeft eerlijk toe dat hij de gaten in zijn verhaal met verbeelding opvult.

De roman werd een bestseller, kreeg lovende kritieken en werd in 2003 verfilmd. Wat het boek vooral doet nadenken, is de vraag hoeveel een mens van zichzelf mag wegstoppen en wat de prijs is van de rol die hij daarvoor jarenlang moet volhouden.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,95 ↑ Terug naar de volgorde

Elf jaar heeft Nathan Zuckerman afgezonderd in New England gewoond, zonder telefoon, zonder computer, zonder krant. In de week voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2004 reist hij naar New York voor een medische ingreep die iets zou kunnen doen aan de incontinentie die hij aan een prostaatoperatie heeft overgehouden. Wat als een kort bezoek is bedoeld, wordt een terugkeer in het leven dat hij achter zich had gelaten.

In de stad gebeuren drie dingen tegelijk. Zuckerman ziet Amy Bellette terug, de vrouw die hij voor het laatst ontmoette in december 1956 in het huis van de schrijver E.I. Lonoff, de logeerpartij die Roth beschreef in The Ghost Writer. Zij is oud geworden, ziek en arm, en zij bewaart de nagedachtenis aan Lonoff. Verder ruilt Zuckerman in een opwelling zijn huis op het platteland voor het appartement van een jong schrijversechtpaar, Billy Davidoff en Jamie Logan. Jamie oefent een aantrekkingskracht op hem uit waar hij zich, gezien zijn leeftijd en zijn lichamelijke toestand, geen raad mee weet. 's Nachts schrijft hij in zijn hotelkamer een toneeltekst met de titel He and She, bestaande uit gesprekken tussen hen beiden die nooit hebben plaatsgevonden.

Het derde gegeven is Richard Kliman, een zelfverzekerde jonge afgestudeerde uit Harvard die een biografie van Lonoff voorbereidt en meent een schandalig geheim uit diens jeugd op het spoor te zijn. Kliman wil Zuckermans medewerking, en krijgt die niet. Noch Zuckerman noch Amy Bellette wil dat het werk van een vergeten schrijver wordt vervangen door het opgeklopte verhaal van zijn privéleven. Dat verzet is oprecht, maar Roth laat doorschemeren dat er ook andere motieven meespelen, want Kliman was ooit de vriend van Jamie Logan.

Exit Ghost verscheen in 2007 en is het negende en laatste boek over Nathan Zuckerman. De titel komt uit een toneelaanwijzing die bij Shakespeare voorkomt, onder meer in Macbeth, een stuk dat in de roman zelf hardop wordt voorgelezen. De titel verwijst ook naar The Ghost Writer, waarmee de reeks bijna dertig jaar eerder begon: dezelfde vrouw, dezelfde dode schrijver, maar nu vanuit het perspectief van een man die zelf oud is geworden.

Michiko Kakutani schreef in The New York Times dat het boek als een elegische tegenhanger van dat eerste deel leest, een overpeinzing over ouderdom, sterfelijkheid, eenzaamheid en het verlies dat de tijd meebrengt, met hier en daar onverwachte humor. Roth verbindt dat persoonlijke verval met een land dat hij niet meer herkent, in de dagen rond een verkiezing waarvan de uitslag de personages met afgrijzen vervult.

Voor wie de hele reeks heeft gevolgd, is dit een afsluiting die opzettelijk terugkijkt op het begin. Wie Exit Ghost als eerste leest, mist die weerklank, maar kan het boek lezen als een op zichzelf staande roman over een schrijver die ontdekt dat hij zijn geheugen en zijn greep op de wereld aan het verliezen is.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 12,06 ↑ Terug naar de volgorde