Asimovs Robot-reeks op volgorde

Ongeveer drieduizend jaar in onze toekomst leven acht miljard mensen op een overvolle Aarde. Ze wonen in reusachtige, met staal overkoepelde steden: het New York uit dit boek beslaat behalve de huidige stad ook grote delen van New Jersey. Alles speelt zich binnen af, in gangen, winkelgalerijen en gemeenschappelijke keukens, en bijna niemand komt ooit nog onder de blote hemel. Buiten de Aarde liggen vijftig rijke kolonieplaneten, de Spacerwerelden, met een lage bevolkingsdichtheid en robots voor vrijwel al het werk. Op Aarde zijn robots juist aan strenge regels gebonden, want mensen zijn bang voor hun baan en voor alles wat van de Spacers komt.

Vlak buiten New York ligt Spacetown, de buitenpost van die kolonisten. Daar wordt op een ochtend ambassadeur Roj Nemmenuh Sarton dood aangetroffen, met een borstkas die door een energiewapen is verwoest. Sarton probeerde de regering van de Aarde al langer over te halen de robotwetgeving te versoepelen. De moord is politiek zo gevoelig dat de Spacers dreigen met gevolgen voor de hele planeet.

De New Yorkse politiecommissaris Julius Enderby zet zijn rechercheur Elijah Baley op de zaak, met één voorwaarde: Baley werkt samen met R. Daneel Olivaw, een uiterst geavanceerde robot die uiterlijk niet van een mens is te onderscheiden en die stemmingen kan aflezen aan hersengolven. Baley voelt daar weinig voor. Hij wantrouwt robots zoals bijna iedereen op Aarde, hij heeft een gezin te beschermen en hij weet dat zijn positie afhangt van hoe deze zaak afloopt. Ondertussen roert zich de beweging van de Medievalisten, die terug wil naar een leven zonder robots en zonder de stalen koepels.

Asimov gebruikt het detectiveverhaal om te laten zien wat hij wilde bewijzen: dat sciencefiction geen apart genre is maar een decor waarin elk soort verhaal kan spelen. De drie wetten van de robotica zijn hier geen achtergrondversiering maar het gereedschap van de speurder. Kan een robot iemand doden? Zo niet, wie dan wel, en hoe? Tegelijk krijgt de lezer een portret van een samenleving die haar ruimte en haar vrijheid heeft ingeruild voor zekerheid, en van mensen die zo gewend zijn aan geborgenheid dat de buitenlucht hen ziek maakt. Asimov, die zelf graag in kleine, gesloten ruimtes zat, beschreef die wereld zonder er een nachtmerrie van te maken.

The Caves of Steel verscheen eerst als feuilleton in het tijdschrift Galaxy, van oktober tot december 1953, en in 1954 als boek bij Doubleday. Asimov zag het toen nog als een verhaal dat losstond van zijn Foundation-boeken; pas decennia later koppelde hij alles aan elkaar tot één toekomstgeschiedenis, waarin R. Daneel Olivaw een rol blijkt te spelen die duizenden jaren beslaat. Voor wie de Robot-reeks wil lezen, is dit het logische beginpunt: Baley en Daneel worden hier geïntroduceerd en hun samenwerking draagt de drie volgende boeken. Er is geen voorkennis nodig, ook niet van de verhalenbundel I, Robot.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 8,69 ↑ Terug naar de volgorde

Solaria is de vreemdste van de vijftig Spacerwerelden. Het aantal inwoners wordt strak op twintigduizend gehouden, en tegenover elke mens staan tienduizend robots. Mensen wonen op enorme landgoederen, alleen of hooguit met hun echtgenoot, en ze ontmoeten elkaar niet: contact verloopt via holografische projectie. Elkaar in levenden lijve zien geldt als weerzinwekkend, aanraking helemaal. Naaktheid tijdens zo'n projectie is daarentegen doodgewoon, want een beeld is nu eenmaal geen mens.

In die wereld wordt Rikaine Delmarre gedood, een vooraanstaand foetoloog die het planetaire geboortecentrum leidde. Hij is met een voorwerp op het hoofd geslagen, maar dat voorwerp is nergens te vinden. Zijn vrouw Gladia was als enige in huis en zou onder normale omstandigheden meteen de hoofdverdachte zijn, ware het niet dat zij zegt zich niets te herinneren. De enige getuige is een huisrobot die is doorgebrand: zijn positronische brein raakte beschadigd doordat hij schade aan een mens niet heeft kunnen voorkomen, wat in strijd is met de Eerste Wet.

De Solariaanse regering vraagt om hulp van buitenaf, en dat wordt rechercheur Elijah Baley van de Aarde. Hij krijgt opnieuw R. Daneel Olivaw als partner, en van zijn eigen regering een tweede, geheime opdracht: kijk waar deze samenleving kwetsbaar is. Voor Baley is de reis een kwelling. Hij komt uit de overdekte steden van de Aarde en kan de open lucht nauwelijks verdragen; op Solaria is buiten zijn juist de norm. Hij dringt bovendien aan op echte ontmoetingen, wat zijn gesprekspartners van hun stuk brengt en hem meteen tot de meest hinderlijke bezoeker maakt die de planeet ooit heeft gehad.

Het onderzoek wordt ingewikkelder wanneer een tweede man wordt vergiftigd, midden in een gesprek met Baley die op afstand toekijkt en niets kan doen. Daarbij loopt Baley steeds tegen hetzelfde probleem aan: waar robots alles opruimen, verdwijnt ook het bewijsmateriaal. En in een samenleving waarin niemand ooit dichtbij komt, is de vraag hoe iemand überhaupt een moord kán plegen bijna net zo raadselachtig als de vraag wie het deed.

Asimov schreef The Naked Sun als tweede deel van de Robot-reeks en als vervolg op The Caves of Steel. Het verscheen van oktober tot december 1956 als feuilleton in Astounding Science Fiction en in 1957 als boek. Recensent Floyd C. Gale noemde het in Galaxy een interessante oefening in wetenschappelijke deductie en zag Asimov de sciencefictiondetective als categorie vestigen. Het boek kreeg later extra aandacht vanwege de manier waarop het een samenleving beschrijft die alle lichamelijk contact vermijdt en alles via schermen doet. In 1969 maakte de BBC er een aflevering van voor de reeks Out of the Unknown. Lees dit deel na The Caves of Steel: de verhouding tussen Baley en Daneel is daar opgebouwd, en de gevolgen van dit boek werken door in The Robots of Dawn.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 9,97 ↑ Terug naar de volgorde

Elijah Baley is bezig aan een merkwaardige oefening: samen met zijn zoon en een groep anderen traint hij om het open veld te verdragen. De mensen van de Aarde zijn door het leven in hun overdekte steden bang geworden voor de buitenlucht, en Baley weet inmiddels dat die angst de toekomst van zijn planeet in de weg staat. Dan komt er een verzoek uit een heel andere hoek. Aurora, de oudste en machtigste van de Spacerwerelden, wil dat juist hij een misdaad onderzoekt.

Die misdaad is er een die alleen op Aurora denkbaar is. R. Jander Panell, een menselijk ogende robot van hetzelfde type als R. Daneel Olivaw, is geestelijk vernietigd: zijn positronische brein is vastgelopen. De enige persoon met genoeg kennis om dat opzettelijk te doen is zijn ontwerper, de roboticus Han Fastolfe, en Fastolfe geeft ook toe dat hij de enige is die het kán. Hij ontkent alleen met klem dat hij het heeft gedaan. Omdat Fastolfe leider is van de politieke stroming die de Aarde goedgezind is, is zijn vrijpleiting niet alleen een kwestie van recht maar ook van wereldpolitiek. Mislukt Baley, dan verliest de Aarde haar beste bondgenoot.

Onderweg krijgt Baley opnieuw Daneel als partner, plus R. Giskard Reventlov, een robot van een ouder model. Op Aurora treft hij Gladia terug, die hij van Solaria kent en die nu op Aurora woont; zij was de laatste eigenares van Jander. De gesprekken die volgen zijn ongemakkelijk, want Auroranen hebben heel andere opvattingen over verhoudingen, bezit en fatsoen dan een politieman van de Aarde. Baley ondervraagt verder de vervreemde dochter van Fastolfe, en Kelden Amadiro, hoofd van het Robotica-instituut en de belangrijkste politieke tegenstander van Fastolfe. Amadiro wil dat Aurora de melkweg in haar eentje koloniseert, met menselijk ogende robots als voorhoede, en daarvoor heeft hij kennis nodig die alleen Fastolfe bezit.

Baley heeft weinig tijd, geen bevoegdheid en een lichamelijke handicap die op een planeet met open luchten zwaar telt. Bovendien is hij een buitenstaander die door bijna iedereen als een minderwaardige wordt gezien. Asimov bouwt daarmee een klassieke ondervragingsroman op, waarin de oplossing moet komen uit redeneren over wat de drie wetten van de robotica precies toestaan, en uit begrip van mensen die hun gevoelens achter beleefdheid verbergen.

The Robots of Dawn verscheen in 1983, ruim een kwarteeuw na The Naked Sun, en is het derde deel van de Robot-reeks. Het boek bereidt de samensmelting voor van Asimovs Robot-, Galactisch Imperium- en Foundation-verhalen tot één doorlopende toekomstgeschiedenis. Het is goed te volgen als los boek, maar de eerdere twee delen geven de personages en hun geschiedenis mee, en juist die geschiedenis bepaalt hier veel van de spanning.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,40 ↑ Terug naar de volgorde

Bijna twee eeuwen zijn verstreken sinds de dood van Elijah Baley. De Aarde heeft haar angst voor de open lucht overwonnen en stuurt weer kolonisten de ruimte in; die noemen zichzelf Settlers, vereren de Aarde als moederwereld en gebruiken sneller-dan-licht-schepen om planeten te bereiken die ver voorbij de oude Spacerwerelden liggen. De Spacers zelf zijn rijk, leven lang en bewegen nauwelijks nog vooruit. Tussen de twee groepen zit weinig vertrouwen.

Gladia, die Baley op Solaria en Aurora heeft gekend, leeft nog altijd; Spacers worden zeer oud. Zij heeft de robots R. Daneel Olivaw en R. Giskard Reventlov geërfd van hun maker, Han Fastolfe. Wanneer een nazaat van Baley uit de zevende generatie, kapitein D.G. Baley, bij haar aanklopt, wordt ze uit haar stilstand gehaald. Op Solaria, haar geboorteplaneet, is iets vreemds gebeurd: alle mensen zijn verdwenen, terwijl er miljoenen robots achterblijven. Verschillende Settler-schepen die daar zijn geland, zijn vernietigd. D.G. wil weten waarom, en hij heeft iemand nodig die Solaria van binnenuit kent.

Tegelijk speelt er iets anders. De oude tegenstanders van Fastolfe, de roboticus Kelden Amadiro en Fastolfes vervreemde dochter Vasilia, hebben hun nederlagen nooit verwerkt. Amadiro neemt een eerzuchtige jonge leerling aan met een plan dat verder gaat dan politiek getouwtrek en dat rechtstreeks op de Aarde is gericht. Daneel en Giskard raken daarmee in een positie die voor robots bijna onmogelijk is: zij zien onheil aankomen voor een hele bevolking, terwijl de Eerste Wet hen verbiedt een mens schade te doen. Wat betekent die wet nog als je de keuze hebt tussen één mens en een wereld vol mensen? Die vraag vormt de kern van het boek.

Asimov schreef Robots and Empire, verschenen in 1985 bij Doubleday, uitdrukkelijk als brug. Hij wilde zijn drie grote reeksen, de Robot-boeken, de Galactisch Imperium-romans en de Foundation-serie, tot één toekomstgeschiedenis samenvoegen, en hij maakte van Daneel, die hij zelf de eigenlijke held van de reeks noemde, hier de hoofdpersoon. In zijn memoires I. Asimov legde hij uit dat zijn redacteuren bij Del Rey hem die samenvoeging juist afraadden, omdat lezers de werelden liever gescheiden hielden, terwijl zijn uitgever Doubleday hem aanmoedigde om te doen wat hij eigenlijk wilde.

Voor de lezer betekent dat dit boek een andere toon heeft dan de drie eerdere delen. Er is geen speurder van de Aarde meer die een moord moet oplossen; het is een roman over machtsverhoudingen tussen werelden, over de vraag wie de melkweg zal bevolken, en over robots die zelf moeten bepalen wat ze onder hun eigen wetten verstaan. Het is daarmee het sluitstuk van de Robot-reeks en tegelijk de opmaat naar alles wat in Asimovs latere boeken volgt. Begin er niet mee: de gevoelswaarde van dit deel komt vrijwel volledig uit wat er in de drie voorgaande boeken is gebeurd.

↑ Terug naar de volgorde