De Napolitaanse romans op volgorde

Een telefoontje zet alles in gang. Elena Greco, in Napels Lenù genoemd, hoort in 2010 van de zoon van haar oudste vriendin dat zijn moeder is verdwenen: geen briefje, geen spoor, en zelfs haar kleren en foto's zijn weg. Elena schrikt er niet eens van, want Raffaella Cerullo, die zij Lila noemt, heeft haar leven lang gezegd dat ze ooit zonder een spoor achter te laten zou willen oplossen. Uit een mengeling van liefde en wrok besluit Elena te doen wat ze Lila had beloofd nooit te doen: ze gaat alles opschrijven wat ze zich van hun leven samen herinnert. Zo begint de terugblik naar het Napels van de jaren vijftig.

De twee meisjes groeien op in een arme buitenwijk waar geweld, schulden en dreigementen bij het dagelijks leven horen. Bijna niemand leert er verder dan de lagere school. Elena is de ijverige leerling die opvalt bij haar onderwijzeres, maestra Oliviero; die ziet in haar een kans om aan de buurt te ontsnappen. Lila is het opstandige kind dat zichzelf heeft leren lezen en schrijven en zonder zichtbare moeite de beste cijfers haalt. Elena is tegelijk verrukt en bang van haar vriendin: wat Lila schrijft en bedenkt heeft iets wat zij niet kan evenaren, en om bij te blijven jaagt ze zichzelf op.

Op het moment dat het over doorleren gaat, splitsen hun levens. Elena's ouders worden overgehaald de school te betalen; de familie Cerullo weigert, met harde gevolgen voor Lila. Terwijl Elena de middelbare school doorloopt, richt Lila zich op de schoenmakerij van haar vader. Ze droomt van schoenen van eigen ontwerp die het gezin rijk moeten maken, ze wordt opvallend mooi en trekt de aandacht van de jonge mannen uit de buurt, onder wie de zoon van de plaatselijke camorrabaas. Voor een meisje uit haar milieu is een huwelijk de enige echte keuze die er te maken valt, en Lila maakt die keuze met open ogen.

Ferrante schrijft over een vriendschap die net zo vaak bestaat uit wedijver, afgunst en berekening als uit genegenheid. Wie van de twee is nu de begaafde, wie de meeloper, en wie wordt eigenlijk in de titel bedoeld? Daarnaast is het boek een portret van een buurt: de winkeliers, de woekeraar, de leraren, de vaders die slaan, de moeders die zwijgen, en de vaste rangorde waaraan iedereen zich houdt. Het verhaal loopt door tot het huwelijksfeest waarop Lila op zestienjarige leeftijd trouwt, en eindigt op een moment dat de toon zet voor de rest van de reeks.

My Brilliant Friend verscheen in 2011 in het Italiaans als L'amica geniale en is het eerste deel van de vier Napolitaanse romans, die Ferrante zelf één enkele roman in afleveringen noemt. Ann Goldstein vertaalde de reeks naar het Engels; wereldwijd zijn er meer dan tien miljoen exemplaren van verkocht in veertig landen. Het is het beginpunt van een verhaal dat zes decennia beslaat.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,39 ↑ Terug naar de volgorde

Het tweede deel begint waar het vorige ophield: Lila keert terug van haar huwelijksreis en het is meteen duidelijk dat het leven aan de zijde van haar man niet is wat de buurt ervan verwachtte. Wat Elena het meest verbijstert, is niet eens wat er achter de voordeur gebeurt, maar hoe de omgeving erop reageert. Veel buurtgenoten vinden het achteraf zelfs gepast, want Lila gold altijd al als te eigenzinnig voor een jonge vrouw. Ferrante laat in een paar bladzijden zien hoe een gemeenschap geweld goedpraat zodra het de bestaande orde bevestigt.

Lila gaat werken in de schoenwinkel die haar familie samen met de broers Solara opent, en raakt daar verstrikt in geld, prestige en de macht van mensen die ze veracht. De druk om kinderen te krijgen is onophoudelijk; als het misgaat, krijgt zij de schuld. Een arts raadt een zomer aan zee aan, en Lila haalt Elena over om mee te gaan naar Ischia. Elena stemt toe, maar heeft daar haar eigen reden voor: Nino Sarratore, op wie ze al jaren in stilte verliefd is, brengt de zomer op hetzelfde eiland door. Wat volgt zijn weken van zwemmen, praten over boeken en politiek, en verschuivende verliefdheden, met gevolgen die nog jaren doorwerken.

Ondertussen loopt Elena's eigen weg steil omhoog. Ze doet eindexamen, hoort van een examinator over de Scuola Normale in Pisa, waar ze zonder schoolgeld kan studeren, en wint daar een plaats. In Pisa botst ze op iets waarop niemand haar had voorbereid: ze heeft geen geld, geen boekenkast thuis en geen manieren die daar gewoon zijn, en medestudenten steken de draak met haar Napolitaanse tongval. Ze leert zich aanpassen, ze krijgt relaties, en ze begint te schrijven over wat haar werkelijk dwarszit.

Lila blijft in Napels achter met een zoon die ze koste wat kost een ander leven wil geven dan de andere kinderen uit de buurt. Haar situatie loopt vast, en de keuzes die ze dan maakt kosten haar alles wat ze aan zekerheid had opgebouwd. Als Elena haar opzoekt, treft ze haar aan in omstandigheden die ze niet voor mogelijk had gehouden. Juist dan zeggen de twee vrouwen hardop dat ze elkaar niet willen kwijtraken.

The Story of a New Name gaat over wat een naam met je doet: de naam van je man, de naam op een boekomslag, de naam die de buurt je geeft. Ferrante schrijft er ook in over hoe ongelijk kansen verdeeld zijn, en hoe onaangenaam het is om te ontsnappen aan je afkomst terwijl je vriendin achterblijft. Het boek verscheen in 2012 als Storia del nuovo cognome en is het tweede deel van de vier Napolitaanse romans. Het is niet los te lezen: het bouwt regelrecht voort op de vriendschap, de families en de schulden uit het eerste deel, en eindigt op een avond waarop Elena voor het eerst in het openbaar als schrijfster wordt beoordeeld.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 15,00 ↑ Terug naar de volgorde

Derde deel, en de vrouwen zijn inmiddels ver van elkaar komen te staan. Vlak voor haar bruiloft gaat Elena nog één keer naar Napels, en daar vertelt Lila haar eindelijk hoe het er in de fabriek waar ze werkt aan toegaat: slopend werk, vernederende regels en een baas die zich alles permitteert. Als linkse activisten haar overhalen op een bijeenkomst te vertellen wat ze meemaakt, leidt dat tot een pamflet en een actie bij de poort, en daarna tot nog meer ellende voor haarzelf. 's Avonds studeert ze met Enzo computertechniek, in de overtuiging dat kennis de enige uitweg is die niemand haar kan afpakken.

Elena schrijft over die fabriek een artikel dat, dankzij de connecties van haar aanstaande schoonfamilie, in de krant L'Unità terechtkomt. Het levert haar enige bekendheid op, maar ze vertrekt meteen daarna naar Florence voor haar huwelijk met Pietro Airota, zoon van een gerespecteerde hoogleraar. Daar begint het deel van haar leven waar ze zich het minst op had voorbereid. Er komen twee dochters, het huishouden slokt haar op en de tweede roman wil niet lukken; haar schoonmoeder, die tegelijk haar uitgever is, heeft er weinig goeds over te zeggen. Elena voelt zich opgesloten in een leven dat van buitenaf geslaagd oogt.

Bij een kort bezoek aan Napels ziet ze een stad die is veranderd. Lila en Enzo hebben met hun avondstudie werk gevonden als programmeurs en zijn er financieel bovenop gekomen, maar wie hen daarbij helpt, valt Elena zwaar. Ook binnen haar eigen familie blijkt de invloed van de Solara's verder te reiken dan ze wist. De vraag wie er nu eigenlijk aan de buurt ontsnapt is, wordt er niet makkelijker op.

Op dat punt duikt Nino Sarratore opnieuw op, ditmaal in Florence en uitgerekend als gast van haar man. Hij ziet in Elena wel de denker die Pietro in haar laat verpieteren, en dat werkt aanstekelijk: ze schrijft een feministische tekst die haar uitgeefster wél de moeite waard vindt. Tegelijk maakt het contact met Nino pijnlijk zichtbaar hoe ongelukkig ze in haar huwelijk is.

Those Who Leave and Those Who Stay speelt in de woelige Italiaanse jaren zestig en zeventig: stakingen, straatgeweld, communistische en fascistische groepen, en een vrouwenbeweging die precies de vragen stelt waar Elena mee worstelt. Wie vertrekt en wie blijft, is niet alleen een kwestie van geografie; het gaat ook over de prijs van allebei die keuzes. Ferrante schrijft scherp over moederschap dat niet vanzelf vervulling brengt, over klasse die je aan blijft kleven en over de jaloezie tussen twee vrouwen die elkaars leven met argusogen volgen. Het boek verscheen in 2013 als Storia di chi fugge e di chi resta, is het derde deel van de vier Napolitaanse romans en zet Elena aan het eind voor een beslissing waarvan de gevolgen in het slotdeel worden uitgewerkt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,17 ↑ Terug naar de volgorde

Het slotdeel van de Napolitaanse romans brengt Elena terug naar de plek waar ze zo hard voor weggelopen is. Na een verhouding die haar huwelijk heeft opgeblazen, doorstaat ze een scheiding, een lastige verhouding met haar dochters en het besef dat de man voor wie ze alles op het spel zette minder betrouwbaar is dan hij klinkt. Toch kiest ze voor Napels, voor de buurt, en voor het leven naast Lila, die daar nooit is weggegaan. De twee vrouwen krijgen kort na elkaar een dochter en worden voor het eerst sinds hun kindertijd weer buurvrouwen.

Lila is intussen een zelfstandige ondernemer geworden en kent de buurt beter dan wie ook. Dat is een kracht en een last tegelijk: ze weet wie er wat verdient, wie voor wie werkt en waar het geld vandaan komt. De Solara's hebben zich in elke geleding genesteld, van winkels tot politiek, en met de handel in heroïne wordt hun greep nog kwalijker. Wanneer de twee vriendinnen samen besluiten daar in het openbaar iets over te zeggen, halen ze zich meer op de hals dan ze kunnen overzien.

Elena publiceert ondertussen door en wordt een naam in literair Italië. Ferrante laat goed voelen hoe ongemakkelijk dat succes is: haar boeken putten uit levens van mensen die er niet om gevraagd hebben, haar moeder is ziek, haar dochters groeien op tussen twee werelden, en de vraag of ze een goede moeder is laat haar niet los. Dan gebeurt er in het hart van het boek iets waarvan het verhaal nooit meer bijkomt, en waarna geen van de betrokkenen nog dezelfde is.

Van daaruit beslaat het boek nog tientallen jaren: aanhoudingen uit de jaren van het politieke geweld, afrekeningen in de buurt, verhuizingen, kleinkinderen, ouder worden. De vriendschap die op de eerste bladzijde van deel één begon, krijgt haar laatste vorm, en de belofte die Elena ooit deed en verbrak komt terug als de kern van het hele project. Een korte epiloog in 2010 sluit de cirkel met het beeld waarmee de reeks opende.

The Story of the Lost Child verscheen in 2014 als Storia della bambina perduta en werd genomineerd voor de International Booker Prize. Het is het vierde en laatste deel van een verhaal dat Ferrante zelf als één roman beschouwt, verdeeld over vier banden en zestig jaar. Wie de reeks op volgorde leest, ziet hier waar alle eerdere lijnen op uitdraaiden: de buurt en de ontsnapping eraan, het schrijven en wie er eigenlijk over wie mag schrijven, moederschap, geld, geweld en de vraag wat twee vrouwen aan elkaar hebben gehad. Het is het somberste deel van de vier, en tegelijk het deel dat de rest verklaart. Ferrante schrijft onder een pseudoniem en is nooit in het openbaar opgetreden; er is veel gespeculeerd over wie zij is, maar de vier romans hebben dat antwoord niet nodig om te werken.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 10,00 ↑ Terug naar de volgorde