Seasonal Quartet op volgorde

Daniel Gluck is honderdeen jaar en ligt in een verzorgingstehuis, meestal slapend. Elisabeth Demand is tweeëndertig en geeft kunstgeschiedenis. Ze zit bij zijn bed, leest hem voor en praat tegen hem, ook als hij niet antwoordt. Hun vriendschap begon toen zij dertien was en hij vijfentachtig: hij woonde naast haar, was ooit liedjesschrijver, en hij stelde haar vragen die volwassenen doorgaans niet stellen. Haar moeder vond die omgang maar niets. Uit die argwaan en die gesprekken bouwt Ali Smith het eerste deel van haar vierluik over de seizoenen op.

Het boek beweegt heen en weer tussen twee lagen. Aan de ene kant zijn er Daniels dromen, waarin hij jong is of zich in landschappen bevindt die niet aan tijd gebonden zijn. Aan de andere kant staan Elisabeths herinneringen aan hun beginnende vriendschap, aan wat hij haar over kunst en over kijken heeft geleerd, en aan de boeken en beelden die hij haar toeschoof. Via hem raakte ze geïnteresseerd in Pauline Boty, de Britse popartkunstenares uit de jaren zestig die jong stierf en daarna grotendeels uit de kunstgeschiedenis verdween. Boty wordt het onderwerp van Elisabeths onderzoek en loopt als een derde figuur door het boek.

Daarnaast speelt het heden nadrukkelijk mee. Smith schreef Autumn vlak na het Britse referendum van 2016 en publiceerde het nog datzelfde najaar. Dat is te merken: er staan hekken in het landschap waar ze niet eerder stonden, buren praten anders over elkaar, en Elisabeth verliest een ochtend aan een loket waar haar paspoortaanvraag afketst op regels die niemand kan uitleggen. Die scène is even komisch als benauwend en geeft de toon van het boek goed weer.

Wat Smith interesseert is niet het politieke debat zelf maar wat het met mensen doet: hoe taal verschraalt, hoe snel een gemeenschap in twee kampen uiteenvalt, en hoe iemand daar tegenin kan gaan door aandacht te blijven geven aan één ander mens. Naast die actualiteit staan tijd en vergankelijkheid centraal. Leven is kort, toevallig en buitengewoon, en een oude man die wegzakt in slaap maakt dat elke bladzijde voelbaar.

De vorm is kenmerkend voor Smith. Ze springt zonder waarschuwing van de jaren zestig naar 2016, van droom naar gesprek, van woordgrapje naar ernstige beschouwing. Hoofdstukken zijn ongelijk van lengte, dialogen worden zonder aanhalingstekens weergegeven, en de vertelling leunt sterk op herhaling en variatie. Wie houdt van een strak verlopende plot moet zich even aanpassen; het boek werkt eerder als een compositie dan als een verhaal met een rechte lijn.

Autumn verscheen in 2016 en werd goed ontvangen: het haalde de lijst van de Booker Prize van 2017, stond bij The New York Times in de tien beste boeken van dat jaar en werd door The Guardian later hoog geplaatst in een lijst van beste boeken van deze eeuw. Als opening van het Seizoenenkwartet is het zelfstandig te lezen; de drie delen die volgen staan er los van, maar delen de aanpak en laten enkele figuren terugkeren.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,57 ↑ Terug naar de volgorde

Kerst in een veel te groot huis in Cornwall, met veel te weinig mensen erin. Sophia woont er alleen, in kamers die ze nauwelijks meer gebruikt, en ze wordt gevolgd door iets wat er niet kan zijn: het hoofd van een kind dat door de lucht zweeft en haar gezelschap houdt. Haar zoon Art komt met de feestdagen langs. Hij houdt een blog bij over natuur, heeft net ruzie gemaakt met zijn vriendin Charlotte en durft dat niet te vertellen. Daarom huurt hij op het station een onbekende jonge vrouw in, Lux, om voor het weekend Charlotte te spelen.

Uit die leugen groeit het tweede deel van Ali Smiths Seizoenenkwartet. Lux komt uit Kroatië, kent Engeland van buitenaf en zegt wat haar opvalt. Zij is degene die voorstelt om Sophia's zus Iris erbij te halen, met wie Sophia al jaren nauwelijks spreekt. Iris is in de zeventig en heeft haar leven besteed aan actievoeren: ze zat bij het vredeskamp van Greenham Common en werkt nu met vluchtelingen. De twee zussen vertegenwoordigen twee manieren om in de wereld te staan, en hun oude ruzie gaat over veel meer dan familie.

Smith laat het kerstweekend uitlopen op gesprekken die alle kanten op schieten: over wat er met Engeland gebeurt, over wat je aan een ander verplicht bent, over de vraag of je iets kunt veranderen door je ergens voor uit te spreken. Op de achtergrond klinken de gebeurtenissen van 2016 en 2017 door, van de brand in de Grenfell Tower tot de nieuwe president aan de overkant van de oceaan. Zoals in het hele kwartet gebruikt Smith daarvoor geen betoog maar losse beelden en terloopse opmerkingen.

Het zwevende hoofd is het duidelijkste teken dat dit geen gewone familieroman is. Smith mengt komedie, sprookjesachtige elementen en woordspel door haar verhaal, en verwijst daarbij naar Shakespeares Cymbeline, een stuk waarin een gebroken familie na veel verwarring weer bij elkaar komt. Lux vervult in die opzet de rol van de buitenstaander die de anderen iets over zichzelf laat zien; zonder haar zou er niets in beweging komen.

Het boek is geschreven in de sprongsgewijze stijl die Smith kenmerkt: de tijd verspringt, dialogen lopen zonder aanhalingstekens door de tekst, en herinneringen schuiven zonder aankondiging tussen de scènes. Critici prezen de lichtheid en de schoonheid van de zinnen, met de kanttekening dat het spel met taal soms voorrang krijgt boven het verdriet van de personages.

Winter verscheen in 2017, een jaar na Autumn. Het staat op zichzelf: andere personages, een andere plaats, een ander seizoen. Wie het kwartet op volgorde leest, herkent wel de terugkerende aandacht voor kunst, voor de omgang met vreemdelingen en voor de manier waarop een land over zichzelf praat. De titel dekt de inhoud: dit is het donkerste en kaalste deel van de reeks, maar Smith laat vanaf de eerste bladzijden doorschemeren dat na de kortste dag het licht weer aangroeit.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 22,99 ↑ Terug naar de volgorde

Twee verhalen die niets met elkaar te maken lijken te hebben, dragen het derde deel van Ali Smiths Seizoenenkwartet. Het eerste gaat over Richard, een oudere regisseur die ooit naam maakte en nu vooral rouwt. De vriendin en medewerker met wie hij decennialang werkte is kort geleden overleden, en zonder haar stem in zijn hoofd weet hij niet goed meer wat hij met een opdracht of met een dag aan moet. Hij stapt op een trein naar Schotland zonder te kunnen zeggen wat hij daar zoekt.

Het tweede verhaal gaat over Brittany Hall, die door iedereen Brit wordt genoemd. Ze is slim, maar studeren was financieel niet haalbaar, en daarom werkt ze als bewaarder in een detentiecentrum voor vreemdelingen dat door een particulier beveiligingsbedrijf wordt gerund. Het werk went, en dat is precies het probleem: Brit merkt hoe ze zichzelf aanleert om mensen als dossiers te zien en hoe de grappen van haar collega's haar niet meer opvallen. Smith beschrijft dat systeem van binnenuit, zonder te preken, en dat maakt de hoofdstukken over het centrum tot de scherpste van het boek.

De schakel tussen beide lijnen is Florence, een meisje dat een merkwaardige uitwerking heeft op de mensen die ze tegenkomt: deuren die dicht zouden blijven gaan open, volwassenen die nooit iets toegeven doen ineens wat ze vraagt. Hoe dat precies zit, houdt Smith lang in het midden. Wel raakt Brit door haar in beweging, en uiteindelijk komen de sporen samen op een klein station in de Schotse Hooglanden.

De roman werd gepubliceerd in 2019, in de jaren dat het Verenigd Koninkrijk vastliep in het vertrek uit de Europese Unie, en die sfeer trekt door het boek heen: kortaf taalgebruik, wantrouwen, de gewoonte om over mensen te spreken in aantallen. Daartegenover zet Smith het seizoen uit de titel. De lente staat voor wat hoe dan ook weer begint, ook als niemand erom heeft gevraagd, en het boek zoekt consequent naar de plekken waar iets opnieuw op gang komt.

Zoals elk deel van het kwartet ligt er een toneelstuk van Shakespeare onder, dit keer Pericles, een verhaal over scheiding, zeereizen en een hervonden dochter. Smith gebruikt het los en speels, als een echo in plaats van een blauwdruk. Verder bevat het boek de vaste ingrediënten van de reeks: aandacht voor beeldende kunst, woordspel, hoofdstukken die van vorm wisselen en passages waarin een naamloze stem het woord neemt namens de tijdgeest.

Spring won onder meer de Europese Literatuurprijs en de Highland Book Prize, en stond op de lange lijst van de Orwell Prize. Het is te lezen zonder de eerdere delen, al is de opzet van het kwartet dan minder zichtbaar. Wie de reeks volgt, merkt dat Smith hier het dichtst bij de actualiteit komt en het scherpst schrijft over de vraag wat een land doet met mensen die niets hebben om zich mee te legitimeren.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 13,50 ↑ Terug naar de volgorde

Sacha is zestien en maakt zich zorgen over het klimaat, over gevangengezette vluchtelingen en over de vraag waarom volwassenen zo goed kunnen doen alsof er niets aan de hand is. Haar jongere broer Robert vindt dat allemaal onzin, plaagt haar waar hij kan en zoekt zijn eigen weg in provocatie en natuurkunde. Hun moeder Grace was ooit actrice en houdt het gezin met moeite bij elkaar; hun vader woont een paar huizen verderop, bij iemand anders. Met dit gezin in Brighton opent Ali Smith het slotdeel van haar Seizoenenkwartet.

Het boek speelt in de eerste helft van 2020 en is ook toen geschreven, tussen januari en de zomer. Daardoor staan de gebeurtenissen van dat jaar er ongefilterd in: het definitieve vertrek uit de Europese Unie, de eerste lockdown, de protesten na de dood van George Floyd, en de mensen die zonder uitzicht op een uitspraak in detentiecentra zaten. Smith schrijft daar niet beschouwend over, maar laat het door de gesprekken en de dagen van haar personages heen lopen.

Tegelijk is dit het deel waarin het kwartet zichzelf bij elkaar brengt. Figuren uit de eerdere boeken komen terug, onder wie Daniel Gluck uit Autumn, van wie Smith hier de jeugd beschrijft, en Charlotte, die in Winter alleen als naam bestond. Zo krijgt de lezer er een tweede tijdlaag bij: het Engeland van de oorlogsjaren, waarin mensen met de verkeerde achternaam op een eiland werden geïnterneerd, en de vanzelfsprekendheid waarmee dat toen gebeurde. De parallel met het heden dringt zich op zonder dat Smith hem hoeft te benoemen.

Net als de andere delen leunt het boek op een toneelstuk van Shakespeare, ditmaal The Winter's Tale, waarin verloren familieleden na veel jaren terugkeren. De kunstenares die dit deel begeleidt is Lorenza Mazzetti, filmmaakster en schrijfster, van wie het werk en het leven op de thematiek van het boek aansluiten. Smith weeft die verwijzingen losjes door haar verhaal; wie ze niet herkent, mist weinig van de gebeurtenissen.

De stijl is die van de hele reeks: verspringende tijd, dialoog zonder aanhalingstekens, plotselinge uitweidingen over een woord of een schilderij, en een humor die de ernst nooit helemaal wegneemt. De hoofdstukken wisselen van verteller, en de overgangen zijn soms abrupt. Dat vraagt aandacht, maar het levert ook het effect op waar Smith naar zoekt: het gevoel dat alles tegelijk gebeurt en met elkaar samenhangt.

Summer verscheen in augustus 2020. Als afzonderlijke roman is het te volgen, maar het is duidelijk geschreven als sluitstuk: de betekenis van de terugkerende personages en van een aantal beelden ligt in de eerdere delen. Wie het kwartet achter elkaar leest, krijgt hier het antwoord op de vraag wat de vier boeken samen willen zijn, namelijk een verslag van vier jaar Britse geschiedenis zoals die in gewone huiskamers voelbaar werd.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 14,50 ↑ Terug naar de volgorde