Madelief op volgorde

Madelief, Roos en Jan-Willem wonen in dezelfde straat aan de rand van de stad. Achter de huizen ligt een stuk land waar ze elke dag naartoe gaan, en daar spelen ze, maken ze plannen en krijgen ze ruzie. Veel ruzie zelfs, want ze zijn zoals alle kinderen: aardig en vervelend, verdrietig en uitgelaten, gehoorzaam en brutaal, vaak alle drie op dezelfde middag.

Dat is de hele opzet van het eerste Madelief-boek, en juist die eenvoud maakte het bijzonder toen het in 1975 bij Querido verscheen. Guus Kuijer schrijft niet over kinderen die een avontuur beleven, maar over kinderen die met elkaar en met de volwassen wereld moeten zien uit te komen. Madelief zegt wat ze denkt, ook als dat niet uitkomt, en ze trekt zich weinig aan van wat er van een meisje wordt verwacht. Voor de Nederlandse jeugdliteratuur was dat nieuw: eerder verschenen kinderboeken waren aanzienlijk braver, en Kuijer laat zijn personages onbeleefd zijn tegen volwassenen zonder dat er meteen een les op volgt.

Het boek kreeg in 1976 de Gouden Griffel en betekende de doorbraak van Kuijer als kinderboekenschrijver. Hij bedacht Madelief voor het dochtertje van vrienden, dat ook echt zo heette, en het personage groeide uit tot een van de bekendste figuren uit de Nederlandse jeugdliteratuur. Mance Post maakte de tekeningen bij de reeks.

Na dit deel volgden Grote mensen, daar kan je beter soep van koken, Op je kop in de prullenbak, Krassen in het tafelblad en Een hoofd vol macaroni. De vijf boeken werden in 1983 samengebracht in Het grote boek van Madelief. Begin jaren negentig kwam er een televisieserie, en in 1998 verscheen de speelfilm Madelief, krassen in het tafelblad van Ineke Houtman.

Guus Kuijer, geboren op 1 augustus 1942 in Amsterdam, was onderwijzer tot hij zich in 1973 volledig op het schrijven ging richten. Die achtergrond is merkbaar: hij weet hoe kinderen onderling praten en laat ze ook zo praten, met korte zinnen, plotselinge wendingen en onverwachte redeneringen. Zijn werk gaat er steeds van uit dat kinderen meer begrijpen dan volwassenen denken.

Wie de reeks wil leren kennen, kan hier het beste beginnen. De losse hoofdstukken lezen als korte verhalen rond dezelfde drie kinderen, wat het boek geschikt maakt om voor te lezen. Ook staat hier de toon voor de rest van de serie: Madelief redt zich, botst, sluit vrede en gaat de volgende dag opnieuw. De boeken zijn inmiddels een halve eeuw oud en spelen in een tijd zonder telefoons en zonder ouders die meekijken, maar de ruzies en verzoeningen op dat stuk land zijn nog goed te volgen. Latere delen worden ernstiger van onderwerp; dit eerste boek blijft het lichtst en het meest rommelig, in de goede zin van het woord. Het boek is nog altijd in druk en verscheen later ook als luisterboek, ingelezen door Loes Luca, dat ongeveer anderhalf uur duurt.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 7,87 ↑ Terug naar de volgorde

Verhuizen is vervelend genoeg, maar verhuizen naar een buurt waar geen kinderen wonen is nog een graad erger. Madelief zit in haar nieuwe omgeving zonder iemand om mee te spelen, tot ze merkt dat er wél iemand is: in een leegstaand huis houdt zich een jongen schuil die zichzelf Robbie de Rover noemt. Hij wil van mensen niets weten en houdt iedereen op afstand.

Dat is het uitgangspunt van het tweede Madelief-boek. Wat volgt is geen snel gesloten vriendschap maar een moeizame kennismaking tussen twee kinderen die allebei hun eigen redenen hebben om zich groot te houden. Madelief laat zich niet makkelijk wegsturen, Robbie laat zich niet makkelijk benaderen, en gaandeweg ontdekken ze allebei iets wat volwassenen nog wel eens vergeten: dat je iemand nabij kunt zijn zonder hem in te palmen, en dat ieder mens een plek nodig heeft waar hij alleen kan zijn.

De titel zegt veel over de blik van het boek. Grote mensen zijn in de wereld van Madelief geen bron van wijsheid maar een categorie op zichzelf, met gewoontes die je beter niet te serieus kunt nemen. Guus Kuijer schrijft over hen met een spot die kinderen meteen begrijpen, zonder dat de volwassenen in het verhaal karikaturen worden. Dat evenwicht gaf zijn boeken in de jaren zeventig hun reputatie: ze waren brutaler dan wat er tot dan toe voor kinderen verscheen, en ze namen de gevoelens van hun hoofdpersoon volstrekt serieus.

Het boek verscheen in 1976 bij Querido, een jaar na Met de poppen gooien, en kreeg in 1977 een Zilveren Griffel. Het is het tweede van vijf delen; daarna volgden Op je kop in de prullenbak, Krassen in het tafelblad en Een hoofd vol macaroni. In 1983 werden ze samengebracht in Het grote boek van Madelief. De illustraties zijn van Mance Post, die de reeks haar herkenbare beeld gaf.

Wie het eerste deel heeft gelezen, ziet hier een verschuiving. In Met de poppen gooien draait alles om een vaste groep vriendjes in een bekende straat; hier is Madelief alleen en moet ze zelf iemand vinden. Daardoor gaat dit boek meer over eenzaamheid en over de moeite die het kost om contact te maken. Het blijft niettemin een licht boek, met korte hoofdstukken en veel dialoog, geschikt om zelf te lezen of voor te lezen.

Guus Kuijer, geboren in 1942 in Amsterdam, werkte als onderwijzer tot hij in 1973 fulltime ging schrijven. De Madelief-reeks bracht hem zijn eerste grote successen en wordt nog steeds herdrukt; later schreef hij onder meer de boeken over Polleke. Kenmerkend voor al dat werk is dat kinderen er niet worden toegesproken maar serieus genomen, ook wanneer ze iets doms of iets gemeens doen. Ook van dit deel bestaat een luisterboekuitgave, waarmee de reeks een nieuwe generatie bereikt die de boeken eerder hoort dan leest.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 11,99 ↑ Terug naar de volgorde

Een nieuwe meester voor de klas, en wat voor een. De kinderen weten niet wat ze ervan moeten denken: hij doet rare dingen, houdt zich niet aan wat je van een onderwijzer verwacht en krijgt al snel de bijnaam meester cowboy. Madelief kijkt de kat uit de boom, want in haar ervaring zijn grote mensen zelden zo gek als ze lijken, en meestal juist gekker.

In dit derde deel van de reeks staat dus niet de straat maar de school centraal. Na een reeks dwaze belevenissen begint het de kinderen te dagen dat hun meester misschien helemaal niet zo gek is, en dat wat hij doet ergens toe dient. Guus Kuijer bouwt het boek op uit korte voorvallen waarin telkens iets gebeurt wat niet hoort, en laat de kinderen zelf ontdekken dat regels en zin niet altijd hetzelfde zijn. Dat past bij de manier waarop hij in de hele reeks over volwassenen schrijft: ze worden niet neergezet als bezitters van de waarheid, maar als mensen die net als kinderen aan het proberen zijn.

Madelief is in dit boek herkenbaar zichzelf: nieuwsgierig, eigenwijs, snel op haar teentjes getrapt en niet van plan iets te geloven alleen omdat een volwassene het zegt. Om haar heen staan haar vriendjes, die elk anders op de nieuwe situatie reageren, wat het boek zijn vaart geeft.

Op je kop in de prullenbak verscheen in 1977 bij Querido, met tekeningen van Mance Post. Het is het derde deel van vijf, na Met de poppen gooien en Grote mensen, daar kan je beter soep van koken, en voor Krassen in het tafelblad en Een hoofd vol macaroni. De delen zijn afzonderlijk te lezen, al groeit Madelief gaandeweg mee en worden de onderwerpen in de latere boeken ernstiger.

De reeks gold in de jaren zeventig als een breuk met wat er tot dan toe voor kinderen verscheen. Kuijer liet zijn personages brutaal zijn tegen volwassenen en schuwde onderwerpen waar kinderboeken zich eerder verre van hielden. Dat leverde discussie op en tegelijk veel prijzen: het eerste en het vierde deel kregen een Gouden Griffel, het tweede een Zilveren Griffel. Begin jaren negentig volgde een televisieserie en in 1998 een speelfilm.

Guus Kuijer, geboren in 1942 in Amsterdam, gaf zelf jarenlang les voordat hij in 1973 schrijver werd. Dat verklaart waarschijnlijk waarom dit schoolboek zo overtuigend is: het rumoer in de klas, de onderlinge afrekeningen tussen kinderen en de manier waarop een onderwijzer zijn gezag wint of verliest, zijn van binnenuit beschreven. In 1983 werden alle vijf de Madelief-boeken gebundeld in Het grote boek van Madelief, dat nog altijd verkrijgbaar is. Ook dit deel is als luisterboek uitgebracht, naast de gewone uitgave en de verzamelbundel, zodat het verhaal over meester cowboy ook onderweg te volgen is.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 15,80 ↑ Terug naar de volgorde

De oma van Madelief is overleden. Ze logeert een tijdje bij haar opa, en in de gesprekken die ze samen voeren, komt ze iemand op het spoor die ze eigenlijk niet kende. Haar oma blijkt idealen te hebben gehad, dol te zijn geweest op vrijheid, en aan het eind van haar leven verbitterd te zijn geraakt omdat er van die dromen weinig terecht is gekomen. In het tuinhuisje staat een tafel met diepe krassen in het blad, en Madelief wil weten hoe die daar zijn gekomen.

Van de vijf Madelief-boeken is dit het ernstigste en het bekendste. Guus Kuijer laat een kind vragen stellen die volwassenen liever laten liggen: hoe is iemand geworden wie ze was, wat heeft ze opgegeven, en waarom praat niemand daarover? Opa en kleindochter zoeken het samen uit, en die zoektocht brengt hen dichter bij elkaar. Het boek is geen verdrietig boek in de zin dat het bij rouw blijft stilstaan; het gaat vooral over nieuwsgierigheid, over het recht van een kind om te weten hoe het zit, en over wat er in families ongezegd blijft.

Madelief is hier dezelfde als in de eerdere delen: direct, koppig en niet onder de indruk van wat hoort. Juist daardoor komt ze verder dan de volwassenen om haar heen, die elkaar ontzien. De krassen in het tafelblad geven het verhaal zijn vorm: eerst een raadsel, dan een verhaal, dan een beeld van een vrouw die veel meer was dan de oma die Madelief zich herinnert.

Het boek verscheen in 1978 bij Querido in Amsterdam, met illustraties van Mance Post, en kreeg in 1979 de Gouden Griffel. De Duitse vertaling ontving in 1982 de Duitse jeugdliteratuurprijs. Er verschenen ook vertalingen in het Zweeds, Italiaans, Frans en Japans. In 1998 maakte Ineke Houtman er de film Madelief, krassen in het tafelblad van, met Rijk de Gooyer als opa.

Dit is het vierde deel van de reeks, na Met de poppen gooien, Grote mensen, daar kan je beter soep van koken en Op je kop in de prullenbak, en voor Een hoofd vol macaroni. In 1983 werden alle vijf gebundeld in Het grote boek van Madelief. De delen zijn los te lezen, en dit boek wordt vaak als eerste kennismaking gebruikt, ook op scholen, omdat het zich goed leent voor een gesprek over familie en herinneringen.

Guus Kuijer werd in 1942 in Amsterdam geboren en was onderwijzer tot 1973. Met de Madelief-reeks brak hij door en veranderde hij wat er in Nederlandse kinderboeken mogelijk was. Later schreef hij onder meer de boeken over Polleke en het werk waarvoor hij internationaal werd onderscheiden. Voor wie de reeks ordent op leeftijd van de lezer: dit deel wordt doorgaans iets ouder ingeschat dan de eerste twee boeken, omdat er meer tussen de regels door gelezen moet worden.

Bekijk bij bol.com Indicatieve prijs bij bol.com: € 12,50 ↑ Terug naar de volgorde

Madelief krijgt nieuwe vrienden, en daarmee meteen ook vijanden. Zo werkt dat op straat: wie ergens bij hoort, hoort automatisch ergens niet bij. Ze belandt aan de kant van Tom en zijn jongens, tegenover de groep van Gekke Eddie, en ze gaat zelfs een soort spion spelen om te weten te komen wat de anderen van plan zijn.

Maar er is nog iets aan de hand. Elke keer dat ze Tom ziet, krijgt ze een raar gevoel vanbinnen dat ze niet kan thuisbrengen. Het maakt haar in de war en het maakt haar onhandig, alsof haar hoofd vol macaroni zit. Dat beeld leverde de titel op van dit vijfde en laatste deel van de reeks, en het vat precies samen waar het boek over gaat: verliefdheid die zichzelf nog niet bij naam kan noemen, in een hoofd dat gewend is helder te denken.

Guus Kuijer schrijft daar luchtig maar niet spottend over. Madelief is in de eerdere delen degene die altijd wel raad weet; hier is ze voor het eerst zelf het raadsel. Daarnaast houdt het boek vast aan wat de reeks vanaf het begin kenmerkt: kinderen die onderling politiek bedrijven, bondgenootschappen sluiten en verbreken, en volwassenen die daar weinig van merken.

Een hoofd vol macaroni verscheen in 1979 bij Querido, met tekeningen van Mance Post. Het is het laatste deel van vijf, na Met de poppen gooien, Grote mensen, daar kan je beter soep van koken, Op je kop in de prullenbak en Krassen in het tafelblad. In 1983 verzamelde Querido de boeken in Het grote boek van Madelief. Begin jaren negentig verscheen een televisieserie rond het personage en in 1998 de film Madelief, krassen in het tafelblad.

De reeks als geheel geldt als een keerpunt in de Nederlandse jeugdliteratuur. Kuijer liet kinderen brutaal zijn tegen volwassenen en raakte onderwerpen aan die daarvoor buiten kinderboeken werden gehouden, wat hem zowel kritiek als prijzen opleverde: Gouden Griffels voor het eerste en het vierde deel, een Zilveren Griffel voor het tweede. Wie de delen op volgorde leest, ziet Madelief opschuiven van kleuterruzies op een braakliggend stuk land naar vragen over familie, dood en verliefdheid, zonder dat de toon ooit zwaar wordt.

Guus Kuijer, geboren op 1 augustus 1942 in Amsterdam, was tot 1973 onderwijzer. Hij bedacht Madelief voor het dochtertje van vrienden en schreef binnen vijf jaar de hele reeks. Zijn latere werk, waaronder de boeken over Polleke, bouwt op dezelfde uitgangspunten voort. Dit slotdeel is voor veel lezers het boek waarin Madelief het dichtst bij het einde van haar kindertijd komt; het staat het verst af van de losse spelletjes waarmee de reeks begon en het dichtst bij wat er daarna komt. De vijf delen samen beslaan nog geen vijf jaar schrijverschap, van 1975 tot 1979, en vormen daarmee een opvallend compacte reeks voor de invloed die ze heeft gehad.

↑ Terug naar de volgorde